Zandvoort: Formula 1 Taqqosida Chempionlik va Qiyinchiliklar
Zandvoort bu hafta oxirgi marta Formula 1 taqvimiga mezbonlik qilmoqda. Bu shunchaki kun tartibidan tushib qolayotgan navbatdagi Yevropa poygasi emas. Bu paradoks.
Olti yil davomida Dutch Grand Prix butun sportga bitta g‘oyani sotdi: agar sening “uying”da Max Verstappen bo‘lsa, o‘lik grand-prini tiriltirish, uni taqvimdagi eng qizigan chiptaga aylantirish mumkin. Zandvoort buni isbotladi. To‘lib-toshgan tribunalar, har startda portlaydigan apelsin rangli tuman, to‘rt karra jahon chempioni. Atmosfera bo‘yicha – o‘lchov yo‘q.
Shunga qaramay, aynan shu poyga o‘zini taqvimdan o‘zi olib tashlashga qaror qildi.
Eng kuchli paytda ketayotgan grand-pri
Promouterlar 2024 yil dekabridayoq rasmiy qilib aytdi: 2026 yil – so‘nggi yil. Formula 1 ko‘p yillik bitim istagan, Zandvoort esa faqat bitta yilga uzaytirishga rozi bo‘ldi.
Bu sana bejiz emas. O‘sha haftada Max Verstappen ketma-ket to‘rtinchi chempionligini rasmiylashtirdi, kariyerasidagi eng hukmron davr cho‘qqisida turardi. Dutch GP esa hech qanday “eskirgan”, e’tibordan qolgan poyga emasdi. Aksincha, u sportga eng kuchli savdolashish kartasi bilan qayta kelgan paytda ketishga qaror qildi.
Sabab? Rasmiy izoh aniq: sport emas, pul.
Zandvoort davlat yordamisiz ishlaydi. Hech qanday hukumat kafolati, hech qanday suveren jamg‘arma yo‘q – Formula 1’ning yangi bozorlarida odatiy bo‘lib qolgan “yostiq” bu yerda mavjud emas. Poyga direktori Robert van Overdijk bu haqda hech nimani yashirmadi.
Uning aytishicha, Zandvoort va British Grand Prix’dagi Silverstone – taqvimdagi yagona ikkita bosqich bo‘lib, ular orqasida davlat puli turmaydi. U ochiq aytdi: uch kunning har birida tribunalar to‘liq to‘lmasa, ular faqat zarar ko‘rishadi.
“Davom ettirish uchun stol ustida bir nechta variantlar bor edi. Boshqa trassalar bilan navbatma-navbat o‘tkazish ham, har yili o‘tkazish imkoniyati ham. Oxir-oqibat bu – bizning qarorimiz”, – dedi u.
Trassa sport direktori Jan Lammers esa bundan ham keskinroq ifoda ishlatdi: bu poygani o‘tkazish “butunlay o‘z hisobimiz va xavfimiz evaziga” amalga oshirilganini ta’kidladi.
Hisob-kitob esa yildan yilga og‘irlashdi.
Soliq, “quvonch boji” va qimmatlashayotgan taqvim
2024 yilda van Overdijk hukumatning tadbir chiptalariga qo‘llanadigan QQS stavkasini 9 foizdan 21 foizga oshirish rejasi haqida ogohlantirdi. Bunday sakrash muxlislarni cho‘chitishi, poyganing kelajagini xavf ostiga qo‘yishi mumkin edi. Sport va madaniyat sektori bosimi ostida parlament bu taklifni rad etdi, imtiyozli stavka saqlanib qoldi.
Ammo mahalliy darajada “quvonch solig‘i” joriy qilindi: 2024 yildan boshlab har bir chipta ustiga bir necha yevro qo‘shildi. Rasmiy izoh oddiy – kuniga 100 mingdan ortiq muxlis keladigan tadbirlar uchun politsiya, tozalash va infratuzilma xarajatlarini qoplash.
Bu orada Formula 1 mezbonlik to‘lovlari ham butun taqvim bo‘ylab oshishda davom etdi. Qatar, Saudiya Arabistoni, Las Vegas singari davlat puli orqa fonida ishlayotgan bozorlar sportga kirib kelar ekan, Zandvoort o‘z xavfini yolg‘iz ko‘tardi.
2019 yilda Zandvoort taqvimga qaytish shartnomasini imzolaganida, Liberty Media bir poyga uchun o‘rtacha 31 million dollar mezbonlik to‘lovi olayotgan edi. O‘tgan yilgi 24 bosqichli mavsumda bu ko‘rsatkich 43 million dollarga chiqdi – 39 foiz o‘sish. Inflyatsiyani hisobga olsak ham, real hisobda qariyb 12 foizga qimmatlashgan taqvim.
Zandvoort shu fonida raqamlarni joyiga qo‘yishi kerak edi. Har uch kunlikda to‘la stadion, kuchli brend, uy qahramoni – lekin baribir nozik balans.
Noqulay savol: foyda qayerga ketdi?
Bu hikoyaning yoqimsizroq tomoni ham bor.
Niderlandiyaning RTL Z nashri xabariga ko‘ra, 2024 yilda poyga aksiyadorlari tadbir moliyaviy zaxiralaridan qariyb 20 million yevroni o‘zlariga dividend sifatida to‘lashgan. Bu – xavfsizlik yostig‘ining sezilarli qismi, aynan o‘sha paytda tashkilotchilar omma oldida biznes modeli naqadar nozik ekani haqida bong urayotgan edi.
Bu fakt ularning rasmiy pozitsiyasini bevosita inkor etmaydi. Xususiy kompaniya foyda taqsimlab, baribir uzoq muddatli istiqbolni xavfli deb baholashi mantiqan zid emas.
Ammo bu voqeani soddalashtirilgan shaklda – “Zandvoort shunchaki hisob-kitobni chiqarolmadi” – deb talqin qilishga yo‘l qo‘ymaydi. Bu yerda faqat soliq va mezbonlik to‘lovlari emas, aksiyadorlar tanlovi ham rol o‘ynagan.
Hissiyotga joy yo‘q taqvim
Zandvoortning chiqib ketishini hozirgi Formula 1 taqvimi fonida o‘qish kerak. 24 bosqich – rekord. Yevropadagi ko‘plab tarixiy trassalar o‘z o‘rnini to‘liq yo‘qotmaslik uchun navbat bilan o‘tkazish modeliga o‘tmoqda.
Spa 2026 yildan boshlab olti yil ichida atigi to‘rt marta poyga o‘tkazishga rozi bo‘ldi. Barcelona ham shunga yaqin yo‘lni tanladi, Madrid ko‘cha poygasiga joy ochib berar ekan, kelajakdagi nashrlardan ulushini saqlab qoldi.
Zandvoortga ham shunday variantlar taklif qilindi. Formula 1 bosh direktori Stefano Domenicali: “Barcha tomonlar poygani uzaytirish bo‘yicha yechim topish uchun ijobiy hamkorlik qildi, navbatma-navbat yoki har yili o‘tkazish kabi ko‘plab variantlar stol ustida edi”, – deb aytdi. Trassa baribir rad etdi.
Ehtimol, bu – puldan ham ko‘ra ko‘proq narsani ochib beradigan detal. Qandaydir shaklda taqvimda qolish yo‘li bor edi. Promouter esa “toza” yakunni tanladi.
Verstappen va sovuqqon xayrlashuv
Shuncha narsa uning atrofida qurilgan bo‘lsa-da, Verstappen bu poyganing yo‘qolishiga ajablanarli darajada sokin munosabat bildirdi. Albatta, bu yerda uning boshqa “uy” poygalari – masalan, Belgian Grand Prix – ham borligi o‘z ta’sirini ko‘rsatadi.
2024 yilda xabar chiqqan payt u o‘zini “xafa”, ammo “qilgan ishlaridan juda faxrlanaman”, deb tasvirlagan.
Endi esa u Zandvoortga so‘nggi marta uy poygasi sifatida kelmoqda. Eng og‘riqli tomoni – bu safar u chempionat jadvalida oltinchi o‘rinda, yetakchidan 110 ochko ortda. Aynan shu trassa uni Formula 1 tarixidagi eng hukmron davrlardan biriga ko‘targan edi, hozir esa manzara butunlay boshqa.
Uning ohangi ham o‘zgargan, qayg‘udan ko‘ra ko‘proq qabul qilishga o‘xshaydi: “Mas’uliyatdagilar qachon yetarli ekanini bilishi muhim”, – dedi u. Zandvoort operatorlari, uningcha, hamma narsani o‘z shartlari bilan yakunlash huquqini qo‘lga kiritgan.
Haqiqiy mag‘lubiyat – trassa emas, model
Bu voqeani o‘z nomi bilan atash kerak: bu – atmosfera, tashrif buyuruvchilar yoki haydovchi iste’dodining mag‘lubiyati emas. Bu – butun shu shovqin-suronga asos bo‘lib turgan iqtisodiyotning mag‘lubiyati.
Zandvoort bir narsani isbotlab bo‘ldi: uy qahramoni “deyarli unutilgan” trassani ham qayta tiriltira oladi, uni taqvimdagi eng ommabop manzillardan biriga aylantirishi mumkin. Tribunalar, brend, teleko‘rsatuvlar – hammasi ishladi. Faqat bitta narsa ishlamadi: raqamlar.
Savol endi shunda – agar shunday mukammal bozor sharoitida ham xususiy trassa omon qololmasa, Formula 1’ning tobora qimmatlashayotgan taqvimi ertaga yana kimni qurbon qiladi?
