Kutilmagan pole: F1 tarixidagi eng hayratomuz “bir aylanish”lar

Formula 1’da odatda pole – bu “katta to‘rtlik”ning o‘yinchoigina. Eng kuchli mashina, eng yirik jamoa, eng to‘liq paket – va natija ham taxminan ma’lum. Lekin ba’zan ob-havo, yo‘l qoplamasi, texnika xarakteri yoki birgina jasur qaror butun poyga haftasini ostin-ustin qiladi. Shunda startning birinchi katagiga chiqadigan ismni hech kim kutmagandi.

Quyida – aynan shunday kunlar. Kutilmagan, ammo unutilmaydigan pole pozitsiyalari.

10. Vittorio Brambilla – 1975 Swedish GP

Anderstorp – o‘zi ham g‘alati, natijalari ham. Bir yil avval bu yerda Tyrrell 007 ikkita mashinasi bilan ham polden g‘alabaga yurib ketgandi, nega aynan shu yerda bunchalik kuchli bo‘lgani esa paddokni bosh qotirtirardi.

1975-yilda navbat March 751’ga keldi. Balansni topishda qiynalayotgan jamoalar fonida Brambilla butun hafta davomida tez edi. Uning 1 daqiqa 24,630 soniyalik aylanasi Patrick Depailler’dan 0,38 soniya tez bo‘ldi – fransuz hatto o‘tgan yilgi pole vaqtini ham takrorlay olmadi.

Paddok hayron: nega aynan Brambilla bunchalik tez? Tahlil oddiy bo‘lib chiqdi – u uzun burilishlarda 751’ni deyarli neytral holatda ushlab turardi, boshqalar esa mashinani shu darajada erkin aylantira olmasdi. March bu egri chiziqlarda ko‘zga ko‘rinarli darajada tezroq edi.

Shunchalik ustunlikki, Brambilla so‘nggi soatlik mashg‘ulotga deyarli chiqmay qo‘ydi, ertalabki warm-up’ni ham pisand qilmadi. Polda start oldi, dastlab poygani boshqardi, lekin o‘sha nozik balans asta-sekin qo‘ldan ketdi: understeer old chap shinalarni qizdirib yubordi, temp pasaydi, pit-stop, keyin esa transmissiya taslim bo‘ldi. Niki Lauda va Ferrari esa beshinchi start pozitsiyasidan g‘alabaga yurdi.

Brambilla uchun bu – yagona F1 pole bo‘lib qoldi.

9. Keke Rosberg – 1983 Brazilian GP

Amaldagi jahon chempioni polda turgani o‘zi yangilik emasdek ko‘rinadi. Ammo 1983-yil boshida paddokni bir fikr egallagan edi: Cosworth dvigateli bilan old qatorda bo‘lish – deyarli imkonsiz.

Turbo dvigatellar ayniqsa saralashda dahshatli kuch ko‘rsatardi. Rio esa atmosferali motorlar uchun “shans yo‘q” toifasidagi trassalardan biri sanalardi. Shunday sharoitda Williams FW08 va Cosworth DFV bilan Rosbergning 1:34,526 ko‘rsatkichi – haqiqiy zarba bo‘ldi. Alain Prost (Renault) ikkinchi bo‘lib, 0,146 soniya ortda qoldi.

Kontrast yaqqol: jamoadosh Jacques Laffite – 18-o‘rin, Rosbergdan 3,7 soniya sekin. Ikkinchi tez Cosworth – Lauda, to‘qqizinchi, Rosbergdan 1,5 soniya ortda.

Bu pole nafaqat skeptiklarga javob bo‘ldi, balki bir davrning so‘nggi chizig‘i ham edi: 1989-yilda turboga taqiq qo‘yilguncha atmosferali motorlar uchun bu – oxirgi pole bo‘lib qoldi. FW08 esa mavsum yakunida sof tezlik bo‘yicha sakkizinchi mashina sifatida qayd etildi.

8. Rubens Barrichello – 1994 Belgian GP

Spa – ob-havo bilan o‘ynashni yaxshi ko‘radigan trassa. 1994-yilda aynan shunday kaprizli kun yosh Rubens Barrichello va Jordan 194 uchun tarixiy imkoniyatga aylandi.

Jamoa mavsum boshida ba’zan kuchli oltitalikka da’vogarlik qilardi, lekin Spa oldidan Rubensning ikki start pozitsiyasi – 11 va 10-o‘rin. Biror mo‘jiza kutishga asos ko‘rinmasdi.

Juma kuni saralash – nam, lekin quriyotgan yo‘l. So‘nggi daqiqalarda Barrichello slick shinalarga o‘tishga qaror qiladi. Jordan raqslardek sirpanayotgan trassada 2:21,163 ko‘rsatadi va Michael Schumacher’ni 0,331 soniyaga ortda qoldiradi. Shunchaki to‘g‘ri tanlov emas, jasorat ham bor edi: yangi shikana va Bus Stop ayniqsa sirpanchiq edi, ammo slick – yagona to‘g‘ri yo‘l bo‘lib chiqdi.

Shanba kuni yomg‘ir yana qaytdi. Barrichello garajda qotib o‘tiribdi – yo‘lni quritishga yordam berishni istamaydi. Jean Alesi eng yaxshi vaqtni qayd etadi, ammo sharoit yetarlicha yaxshilanmaydi. Ferrari’ning eng yaxshi aylanasi Rubensning juma kungi natijasidan qariyb to‘rt soniya sekin qoladi.

Natija: Jordan va Barrichello uchun tarixdagi ilk pole. Bundan ham hayratlisi – 1987-yildan beri McLaren, Williams, Benetton va Ferrari’dan boshqa jamoa ilk bor polda turardi. Poyga esa Rubens uchun muvaffaqiyatsiz yakunlandi, lekin Spa’dagi shu kun uning nam sharoitdagi mahoratini butun paddokka tanitib qo‘ydi.

7. Sebastian Vettel – 2008 Italian GP

Monza. Ferrari yuragi, yuqori tezliklar makoni, odatda gigantlar maydoni. Bu yerda Toro Rosso – avvalgi Minardi – pole oladi, desangiz, ko‘pchilik kulardi.

Sebastian Vettel allaqachon birinchi to‘liq mavsumida o‘zini ko‘rsatib ulgurgan, Ferrari dvigatelli va aerodinamik jihatdan silliq STR3 ham ba’zi trassalarda tez ko‘rinardi. Lekin 14-bosqichga kelguncha uning eng yaxshi starti – oltinchi o‘rin xolos.

Monza’da esa boshqa Vettel paydo bo‘ldi. Q1 – uchinchi vaqt. Q2 – eng tez. Lewis Hamilton’ni McLaren gambli – intermediate shinalar – cho‘ktirib yuboradi, britaniyalik 15-o‘rinda qoladi. Yomg‘irli, og‘ir sharoitda 21 yoshli nemis har uch bo‘limda ham xatosiz, jasur va aniq yuradi.

Q3’da 1:37,555 – va Heikki Kovalainen’dan 0,076 soniya tez. F1 tarixidagi eng yosh polesitter. Ertasi kuni esa bu hikoya to‘liq ertakka aylanadi – Vettel Monza’da g‘alaba qozonadi. Bu pole – shunchaki yengil yoqilg‘i gambli emas, kelajakdagi ko‘p karra chempionning haqiqiy kirish so‘zi edi.

6. Lance Stroll – 2020 Turkish GP

2020-yil – Mercedes W11 hukmronligi. Pole? Hamilton yoki Bottas. Ba’zan Verstappen aralashib turadi, xolos. Racing Point RP20 – “Pink Mercedes” – kuchli o‘rtamiyonachi, ba’zan podium atrofida. Ammo polda – boshqa olam.

Istanbul Parkga F1 qaytganda trassa yangi asfalt bilan haydovchilarni qiynadi: sovuq, sirpanchiq, yomg‘irli. Verstappen uchta mashg‘ulotning barchasida tezlik bo‘yicha yetakchi bo‘ldi, Q1 va Q2’da ham eng yaxshi vaqtlar – uning qo‘lida. Nam shinalarda u deyarli yengilmas ko‘rinardi.

Q3’da esa sahna o‘zgaradi. Yo‘l biroz yaxshilanadi, intermediate’lar ishga tushadi. Verstappen o‘zini unchalik qulay his qilmaydi, Racing Point esa aynan shu sharoitda jonlanadi. Sergio Perez avvaliga provisional pole’ni qo‘lga oladi.

So‘ngra Lance Stroll keladi. Dastlabki ikki bo‘limda atigi 12- va 4- natijalar, lekin hal qiluvchi bo‘limda u Istanbulni o‘zining shaxsiy sahnasiga aylantiradi: 1:47,765 – Perezdan 1,6 soniya tezroq, Verstappen esa 0,3 soniyaga ortda qoladi. Hamilton va Bottas esa altinchi va to‘qqizinchi pozitsiyalarda adashib qolgan kabi.

Poygada Stroll poyganing yarmidan ko‘pini boshqaradi, lekin shinalar, ritm va xatolar uni to‘qqizinchi o‘ringa tushirib yuboradi. Hamilton esa shu g‘alaba bilan yettinchi chempionligini qo‘lga kiritadi. Biroq o‘sha shanba kuni – butunlay Strollniki edi.

5. Nico Hülkenberg – 2010 Brazilian GP

Hülkenberg – junior seriyalarda hammasini yutib F1’ga kirib kelgan, lekin Williams FW32 bilan mavsum bo‘yi o‘rtalarda yurardi. 17 ta poygadan keyingi o‘rtacha start pozitsiyasi – 11,6. Interlagosdagi yomg‘ir esa birdan hammasini o‘zgartirdi.

Q1 va Q2’da u shunchaki “raqobatbardosh” edi: mos ravishda 11- va 8-o‘rin. Trassa quruqlashgani sari kuchlilar kuchliroq bo‘lishi kerakdek edi. Ammo Q3 boshqacha yozildi.

Yo‘l yetarlicha quruqlashdi, slick shinalar paydo bo‘ldi. Hülkenberg nafaqat oxirgi daqiqada yo‘lga chiqib, “to‘g‘ri payt – to‘g‘ri joy” effektidan foydalandi. U ikkita aylanani polda turishga yetadigan darajada tez bajardi. Ikkinchi, o‘zi ta’riflaganidek, “yirtqich, super-agressiv” aylana – Vettel boshqarayotgan Red Bull’dan 1,049 soniya tezroq bo‘ldi.

Jamoadosh Barrichello – nam sharoitda ham usta – 1,7 soniya sekinroq. Wing sozlamalaridagi farq, to‘g‘ri qaror va jasorat – hammasi bitta bo‘limga jamlandi. Mark Webberning so‘zlari paddok kayfiyatini aniq ifodalaydi: Hülkenberg shu kuni boshqalarni oddiy haydovchiday ko‘rsatib qo‘ydi.

Bu pole – uning hanuzgacha yagona F1 poldir.

4. Carlos Reutemann – 1972 Argentinian GP

Brabham BT34 – 1971-yilda unchalik ham qo‘rqinchli bo‘lmagan mashina. Graham Hill butun mavsum davomida atigi ikki ochko oldi, faqat chempionatdan tashqari BRDC International Trophy’da g‘alaba qozondi, xolos.

Shunday mashinaga yangi kelgan argentinalik Reutemann o‘tiradi. U 1971-yilgi Yevropa F2 chempionatida ikkinchi bo‘lgan, lekin F1 polda favoritlar qatorida tilga olinmaydi. Ferrari norasmiy mashg‘ulotlarda eng tez, McLaren va amaldagi chempion Jackie Stewart ham yuqori temp ko‘rsatmoqda.

So‘nggi yarim soatlik mashg‘ulot. Reutemann yo‘lga chiqadi, ortidan Stewart ergashadi. Ular birgalikda so‘nggi urinishga kirishadi, lekin uy poygachining tempi Tyrrell yulduzidan asta-sekin uzoqlashadi. Natija: 1:12,46 – o‘sha kungacha hech kim bunday tez aylana qilmagan, Stewartdan 0,22 soniya tez.

Poygada ham Reutemann porlaydi: Stewart ortidan ikkinchi bo‘lib yuradi, ammo yumshoq Goodyear shinalari bardosh bermaydi, temp tushadi, natijada yettinchi o‘rin. Mavsum davomida u bundan yaxshiroq start qilolmaydi – eng zo‘ri beshinchi pozitsiya, navbatdagi pole uchun esa deyarli uch yil kutishga to‘g‘ri keladi.

Ammo Buenos-Ayresdagi o‘sha kun – haqiqiy sensatsiya edi.

3. Andrea de Cesaris – 1982 USA GP West (Long Beach)

Long Beach’da dastlabki rollarni Niki Lauda o‘ynayotgandi. U atigi uchinchi poygasida, tanaffusdan so‘ng F1’ga qaytgan, McLaren bilan g‘alabaga asosiy da’vogar ko‘rinardi. Pole ham undan kutilardi.

Ammo so‘nggi daqiqalarda Alfa Romeo 182 rulidagi Andrea de Cesaris butun manzarani o‘zgartirdi. U bitta aylanishga butun kuchini, butun emotsiyasini jamladi. Natija – Lauda’dan 0,12 soniya tezroq vaqt va haqiqiy shok.

Pitga qaytganida uni qahramondek kutib olishdi. De Cesaris esa ko‘z yosh, titroq, zo‘riqish – hammasini yuzida ko‘rsatib turardi. Bu oddiy tez aylana emasdi, balki tanqidlar, avariyalar, 1981-yilda McLaren bilan o‘tkazgan og‘ir mavsumdan keyingi javob edi. O‘sha yili u finishdan ko‘ra ko‘proq to‘qnashuvlar bilan esda qolgandi, endi esa o‘z o‘rnini egallagan Laudani ortda qoldirdi.

Alfa 182 Long Beach’da raqobatbardoshdek ko‘rindi, lekin Braziliyada bu mashina ilk chiqishida ilk oltitalikka ham kira olmagandi. Shuning uchun ham bu pole, ayniqsa, baland baholanadi. Watkins Glen’da Bruno Giacomelli 1980-yilda yana bir hayratomuz Alfa pole’ni qo‘lga kiritgan bo‘lsa-da, Long Beachdagi de Cesarisning zarbasi ro‘yxatda yuqoriroq turishga loyiq.

Poygada u startdan yetakchilikni qo‘lga oladi, farqni asta-sekin oshiradi. Lauda esa orqadan bosimni kuchaytiradi. Trafik paydo bo‘lganda, Raul Boesel de Cesarisni ushlab qoladi. Andrea asabiylanib, qo‘l ko‘tarib norozilik bildiradi – o‘sha lahzada uzatmalarni almashtirishni unutadi va Lauda yonidan uchib o‘tadi. Keyinroq de Cesaris orqa tomonda alangani ko‘rib chalg‘iydi va avariyaga uchraydi. Pole esa tarixda qoladi.

2. Kevin Magnussen – 2022 Brazilian GP

Haas VF-22 – 2022-yilgi pelotonda o‘rtacha sakkizinchi tezlikka ega mashina. O‘tgan mavsumda jamoa umuman ochkosiz qolgan. Kevin Magnussen esa mavsum oldidan F1 bilan xayrlashib bo‘lganini o‘ylab yurgan paytda kutilmaganda qaytib keldi. Mana shunday fon, mana shunday kontekst.

Interlagosda ob-havo yana o‘z “so‘zini” aytadi. Magnussen Q3’gacha yetib kelgani o‘zi katta yutuq edi – jamoadosh Mick Schumacher Q1’daoq qolib ketadi. Hal qiluvchi bo‘limda esa Haas strategiyasi mukammal ishlaydi: ular birinchilardan bo‘lib trassaga chiqishadi, yomg‘ir kuchayib ketishidan oldin tez aylana qilish shart.

Magnussen 1:11,674 qayd etadi. Carlos Sainz Ferrari’da ortidan quvadi, lekin yetolmaydi. Verstappen Red Bull’da xatoga yo‘l qo‘yadi, lock-up – va daniyalikdan 0,2 soniya sekin. So‘ng George Russell xatoga yo‘l qo‘yib, Mercedes’ni shag‘alga tiqib qo‘yadi. Qizil bayroq. Qolgan sakkiz daqiqada yo‘l yanada yomonlashadi, hech kim Magnussen vaqtiga yaqinlasha olmaydi.

Radio orqali xabar keladi: pole. Magnussen ishonmaydi. Ammo bu – haqiqat: Haas tarixidagi ilk pole, uning o‘zi uchun esa birinchi va hozircha yagona.

1. Giancarlo Fisichella – 2009 Belgian GP

Spa yana sahnada. Bu safar – Force India. VJM02 – mavsum bo‘yi deyarli eng sekin mashina sifatida qayd etilgan, lekin juda tig‘iz pelotonda, yangilanishlar bilan asta-sekin o‘sib borayotgan loyiha. Shunga qaramay, 12-bosqichga qadar Fisichella’ning saralashdagi o‘rinlari quyidagicha: 18-18-20-18-20-13-19-16-18-16-16. Bu raqamlar orqasidan pole kutish – xayolotdek tuyulardi.

Spa’da esa g‘alati, ammo quruq saralash bo‘lib o‘tadi. Q1’da Fisichella birdaniga eng yaxshi vaqtni qayd etadi. Q2’da – to‘rtinchi. Q3’da esa mo‘jiza yakuniga yetadi: VJM02 0,087 soniyaga Jarno Trulli boshqarayotgan Toyota’dan tezroq bo‘ladi. Trulli mashinasi aslida tezroq, ammo og‘irroq yoqilg‘i bilan chiqqan edi.

Force India strategiyasi ham to‘g‘ri bo‘ldi: Fisichella yumshoq shinalarni tanladi, raqiblar esa ularni ishga tushirishda qiynalib, o‘rtacha qattiqlikdagi variantga o‘tib ketishdi. Yangilangan VJM02 past bosimli aerodinamik paket bilan Spa uchun juda mos bo‘lib chiqdi. Bir zumda butun formbuk ag‘darildi – o‘sha mavsumda deyarli barcha jamoalar ochkolar uchun kurashayotgan paytda eng sekin deb hisoblangan mashina polda paydo bo‘ldi.

Poygada ham Fisichella ertakni deyarli oxirigacha yetkazdi. U Kimi Räikkönen bilan yelkama-yelka kurashdi, KERS va restartdagi ustunlik Ferrari foydasiga ishladi. Fisichella esa ikkinchi bo‘lib marradan o‘tdi – lekin bu ham Force India uchun ulkan natija, haydovchining karerasidagi eng yorqin kunlardan biri bo‘ldi.

Mavsumning to‘qqizinchi sekin mashinasi, polda – va deyarli g‘alaba. Shunday underdog hikoyasi bu ro‘yxatda birinchi o‘rinni olmasa, yana qaysi biri olishi mumkin edi?