Jeff Bezosning Liverpool FCdagi yangi roli: Anfildga kirish
Anfildga Bezos kirib kelmoqda, lekin eshik ustidagi yozuv o‘zgarmaydi. Hech bo‘lmaganda hozircha.
Gap shundaki, Liverpool FC ustidan to‘liq nazorat qo‘l almashayotgani yo‘q. Klubni qariyb 16 yildan beri boshqarib kelayotgan Fenway Sports Group (FSG) faqat ulushining bir qismini sotmoqda, xolos. Xaridor – 1892 Holdings nomli konsortsium. Uning ortida esa uchta juda tanish ism turibdi: Amit Bhatia, Eduardo Saverin va Jeff Bezos.
Dastlab bu guruh 30 foiz atrofida paket olishi aytilgan edi, keyingi xabarlarda ulush 38 foizga yaqinlashgani tilga olindi. Raqamlar aniq shakllanib bo‘lmagan bo‘lsa-da, bir narsa ravshan: bu oddiy passiv sarmoya emas.
Bezosning Anfildga kirishi
1892 Holdings boshida turgan Amit Bhatia – hind po‘lat magnati Lakshmi Mittalning kuyovi, AyBe Capital Advisers asoschisi. U yaqindagina Queens Park Rangersdagi ulushini topshirishga rozi bo‘lgandi. Endi bu qarorning sababi ham ravshan: u o‘zini Premier League’ning boshqa, ancha yirik sahnasiga tayyorlabdi.
Konsortsium tarkibida Facebook hammuassisi Eduardo Saverin va Amazon.com asoschisi Jeff Bezos ham bor. Demak, Bezos bevosita Liverpool’ni emas, balki klubdagi ulushni sotib olayotgan kompaniyaning bir qismini egallaydi. Ammo amalda farqi katta emas: dunyoning eng boy odillaridan biri endi Anfild atrofidagi kuch o‘yinida ishtirokchi.
FSG rasmiy pozitsiyasi aniq: operatsion nazorat o‘zlarida qoladi, jamoaning kundalik boshqaruvida o‘zgarish bo‘lmaydi. Biroq Bhatia klub boshqaruv kengashida vitse-rais bo‘lishi kutilmoqda, konsortsium vakillari ham kengashda bir necha o‘ringa ega bo‘ladi. Taxminan 1,9 milliard funtlik sarmoya haqida gap ketayotgan paytda bu odamlar jim o‘tiradigan investorlar bo‘lishini tasavvur qilish qiyin.
Qancha ovozga ega bo‘lishlari, strategiyada qay darajada so‘z aytishlari – hozircha noma’lum. Lekin futbol biznesining tarixiga nazar tashlasak, bunday kelishuvlarning oqibati ko‘pincha faqat balans jadvalida emas, tribunadagi kayfiyatda ham o‘lchanadi.
Futbol – hissiyot, lekin avvalo biznes
Bezosning futbolga kirib kelishi ajablanarli emas. U – milliarderlardan iborat uzun navbatdagi navbatdagi ism, xolos. Sababi oddiy: eng yuqori darajadagi klub – bu ham ibodatgoh, ham o‘yin-kulgi, ham ijtimoiy maskan. Biroq kun oxirida u baribir biznes.
Va bu biznes kichik emas.
Real Madrid o‘tgan yili qariyb 1,3 milliard dollar daromad ko‘rdi. Barcelona milliard dollardan ortiq ishladi. Liverpool, Manchester City, PSG, Bayern Munich kabi gigantlar ham 900 million dollardan ziyod tushum qayd etmoqda. Shunday raqamlarda aylanadigan sohada milliarderlarga joy topilishi tabiiy.
Boshqa ko‘plab aktivlardan farqli ravishda, sport klublari o‘ziga xos “kelajakdan qo‘rqmaydigan” sarmoya sifatida qaraladi. Katta, jonli auditoriyani hanuz jamlay oladigan kam sonli tomoshalardan biri – stadiondagi futbol. Yana bir noyob jihat: sodiqlik. Mijozlar bazasi emas, avloddan-avlodga o‘tadigan e’tiqod.
Yuz minglab, ba’zan millionlab muxlislar jamoasini qo‘llab-quvvatlashda davom etadi – natija alamli bo‘lsa ham, chiptalar qimmatlashsa ham, formalar har mavsum yangilansa ham. Boshqa hech bir brend bunday kafolatlangan “qaytib keluvchi mijoz”ga ega emas.
Ba’zi boylar uchun bu – bolalik orzusining ro‘yobi, boshqalar uchun esa shunchaki qimmatbaho o‘yinchoq yoki obro‘ loyihasi. Yana biroz sinik qarasak, klub sotib olish – obro‘ni yuvishning eng samarali usullaridan biri bo‘lishi mumkin. Sevgan klubini moliyaviy quvvatlab turgan egani kim yomon ko‘rishni xohlaydi?
Ammo bu o‘yin juda xavfli. Moliyaviy ham, obro‘ jihatidan ham.
Glazerlar saboqlari
Manchester United misoli – bu xavfning jonli namunasidir.
AQShlik Glazer oilasi dastlab Angliyada unchalik tanilmagan edi. Ular Old Trafford’ga kirib kelganida, “kuchli cho‘ntakli amerikaliklar” klubni yangi bosqichga olib chiqishi mumkin degan umid bor edi. Biroq 2005-yilga kelib, ular to‘liq nazoratni qo‘lga olgan paytda, hammasi boshqacha tus oldi.
Glazerlar United’ni “leveraged buy-out” – qarz hisobiga sotib oldi. Ya’ni, bitimning katta qismini qarzga olib, bu yukni klubning o‘z zimmasiga yuklashdi. Natijada Manchester United yillik katta foiz to‘lovlarini ko‘tarishga majbur bo‘ldi. Bu esa infratuzilma va tarkibga sarmoya kamayishiga, oxir-oqibat maydondagi pasayishga olib keldi.
“Glazers Out” shiorlari yillar davomida Old Traffordning fon musiqasiga aylandi. Muxlislar g‘azabi oshdi, lekin oilaning hisob raqamlari bundan zarba ko‘rmadi.
BBC News tahliliga ko‘ra, 2005–2024-yillar oralig‘ida to‘langan qariyb 166 million funt dividendning katta qismi aynan Glazerlar cho‘ntagiga ketdi. Ular taxminan 60 million funt direktorlik, 10 million funt konsalting haqi ham olishgan.
Eng katta daromad esa aksiyalar savdosidan tushdi. 2005-yilda klubni 800 million funt atrofida narxda olgan bo‘lsalar-da, bu summaning atigi 273 million funti o‘z cho‘ntaklaridan chiqqan. 2012–2022-yillar orasida ular 555 million funtlik aksiyalarni sotdi, so‘ngra Jim Ratcliffe kelishi bilan yana 732 million funt ishlab oldi.
Yig‘indida – qariyb 1,5 milliard funt. 273 millionlik boshlang‘ich ulush uchun yomon emas. Muxlislarning nafrati esa bu hisob-kitobda alohida satr sifatida ko‘rinmaydi.
Mike Ashley va sovuqlashgan sevgi
Reputatsiya evaziga foyda olish bo‘yicha yana bir yorqin nom – Mike Ashley. House of Fraser, Sports Direct, Flannels kabi chakana gigantlar egasi 2007-yilda Newcastle United’ni qo‘lga kiritdi.
Dastlab hammasi chiroyli boshlangandek tuyuldi. Kulgili narxlardagi trikotajlar, stadion homiysi sifatida Sports Direct, Kevin Keegan va keyinroq Alan Shearer kabi afsonalarning qaytishi, tribunada muxlislar bilan birga pivo ichayotgan egasi – Ashley “oddiy xalqdan chiqqan qahramon” sifatida qabul qilindi.
Bu romantika uzoq cho‘zilmadi. Klub boshqaruvida aniq tuzilma va strategiya yo‘qligi tezda bilinib qoldi. 2009-yilgi tushib ketish ogohlantirish edi. Ashley esa allaqachon chiqish eshigini izlay boshlagan, ammo faqat 2020-yilda klubni sotishga muvaffaq bo‘ldi.
Bu orada Newcastle yana bir bor quyi ligaga uchdi, qaytdi, lekin yillar davomida asosan jadvalning pastki yarmida sudralib yurdi. Muxlislar kam sarmoya, noto‘g‘ri qarorlar haqida gapira boshladi. Klub mashaqqat chekdi, Ashley hisob raqami esa unchalik ham emas.
U Newcastle’ni taxminan ikki baravar qimmatga sotdi, holding kompaniyasi 197 million funt foyda ko‘rdi. Keyinroq yangi egalari klub uch mavsum davomida Sports Direct’dan homiylik puli olmagani, shunga qaramay brend reklamasini olib borganini ma’lum qilishdi. Demak, Ashley o‘z do‘konlari uchun yillar davomida bepul reklama olgan.
Roman Abramovich – stadiondagi qahramon, siyosiy soyalarda
Ba’zi egalarga esa muxlislar muhabbati qimmatga tushadi. Lekin ular bu narxni to‘lashga tayyor bo‘ladi.
Roman Abramovich 2003-yilda Chelsea’ni 140 million funtga sotib oldi va keyingi yillarda klubga foizsiz qarzlar ko‘rinishida qariyb 2 milliard funt quyib yubordi. Financial Fair Play qoidalari hali kuchga kirmagan davrda bu pul to‘g‘ridan-to‘g‘ri kuboklarga aylandi.
2003–2011-yillar oralig‘ida Chelsea deyarli har mavsumda chempionlik yoki ikkinchi o‘rin uchun kurashdi. Klub “doimiy kuchli oltitalik” maqomidan chiqib, Yevropa gigantiga aylandi. Keyinchalik FFP va boshqa boy egalarning (masalan, Manchester City’dagi Sheikh Mansour) kelishi bu ustunlikni yumshatdi, ammo Abramovich Stamford Bridge tribunalarida afsona bo‘lib qoldi.
Uning Vladimir Putin bilan aloqalari, Rossiya siyosiy doiralaridagi o‘rni ko‘pchilikka ma’lum edi. Shunga qaramay, Rossiyaning Ukrainaga keng ko‘lamli bosqini ortidan u Buyuk Britaniyada sanksiyaga uchraganida, Chelsea muxlislariga stadionda uning nomini kuylamaslikni alohida so‘rashga to‘g‘ri keldi.
Abramovich klubni sotib yubordi, lekin muxlislar ko‘nglida hanuz ideal egalar qatorida turadi. Bunga asosiy sabab – u ketayotganda klubni qarzga botirmadi, aksincha, yillar davomida bergan foizsiz qarzlarini amalda kechib yubordi.
U Chelsea’ni sotishdan tushgan 2,4 milliard funtni Ukraina urushi qurbonlariga insonparvarlik yordami sifatida yo‘naltirishga va’da bergan. Ammo bu mablag‘ hanuz to‘liq o‘tmagan, Britaniya hukumati esa muddatni o‘tkazib yuborgani uchun sudga murojaat qilish bilan tahdid qilganini eslatib turibdi.
Fenway uslubi: balans topilganmi?
Zamonaviy futbol sharoitida ham moliyaviy, ham obro‘ jihatdan yutib chiqish – juda murakkab san’at. Liverpool’ning hozirgi egasi FSG esa, ehtimol, shu san’atni eng yaxshi o‘zlashtirganlardan.
Ular klubni 2011-yilda taxminan 300 million funtga sotib olgan. Bugun esa Bezos va hamkorlariga sotilayotgan minoritar ulush evaziga bu summaning olti baravaridan ko‘prog‘ini ishlab, baribir nazorat paketini o‘zida saqlab qolmoqda. Klub daromadlari esa ularning davrida uch yarim baravar oshgan.
Bularning bari maydondagi muvaffaqiyatlar bilan birga keldi. Liverpool 30 yillik chempionlik qahratini FSG davrida tugatdi, Yevropa sahnasida ham qayta yuksaldi. Mo Salah, Jurgen Klopp kabi afsonalarning kelishi – aynan shu boshqaruv davrining merosi.
Shu bois FSG atrofida hanuz katta ijobiy kayfiyat bor. Biroq “asal oy” allaqachon ortda qolgani ham sezilmoqda. So‘nggi yillarda ayrim muxlislar transfer siyosatidagi ehtiyotkorlik, “tejamkorlik” haqida tobora ko‘proq gapira boshladi. “FSG Out” plakatlari The Kop’da muntazam manzaraga aylanishi uchun hali ko‘p narsa kerak, lekin bunday ssenariyni butunlay inkor etish qiyin.
Yangi investorlar – Bezos va hamkorlari – aynan shu nozik muvozanatga qo‘shilmoqda.
Wrexham: kichik klub, katta hikoya
Moliyaviy va obro‘ jihatidan mutlaq muvaffaqiyat deganda, hozirgi zamonda Wrexham FC alohida turadi.
Aktorlar Ryan Reynolds va Rob McElhenney juda kichik, qiynalayotgan klubga sarmoya kiritish orqali o‘ta aqlli qadam tashladi. Narx past, kutishlar kam, bosim esa nisbatan yengil edi. Ular klubni atigi 1 funt evaziga nazoratga oldi, bitim shartiga ko‘ra yana 2 million funt sarmoya kiritishi kerak edi.
Ammo ularning o‘zi bilan birga butun dunyo e’tibori ham keldi. Millionlab odamlar birdan Wrexham bilan qiziqa boshladi – hatto futbolni umuman kuzatmaydiganlar ham. Daromadlar ko‘tarila boshladi.
Shu bilan birga, Reynolds va McElhenney bitim talab qilganidan ham ko‘proq mablag‘ni klubga qarz va investitsiya sifatida yo‘naltirdi. Natijada Wrexham atigi olti yil ichida beshinchi pog‘onadan ikkinchi ligagacha ko‘tarildi. Klub daromadlari esa 28 baravar oshdi.
Muxlislar ularni yaxshi ko‘rishi bejiz emas. Ular nafaqat muvaffaqiyat olib kelishdi, balki buni nisbatan barqaror va muxlislar markazida turgan model orqali amalga oshirishga urinmoqda. Shu bilan birga, bu ular uchun moliyaviy falokat ham bo‘lmadi.
Klub ularga bo‘lgan qarzlarni to‘liq qaytardi. Disney+ uchun suratga olingan hujjatli serial ularga qo‘shimcha global mashhurlik va daromad olib keldi. Eng muhimi – ular 1 funtga olgan ulush bugun mutlaqo boshqa qiymatga ega.
Yaqinda Apollo Sports Capital Wrexham’ga qariyb 48 million funt sarmoya kiritib, 10 foiz ulush oldi. Bu klub qiymatini taxminan 480 million funt atrofida baholash mumkinligini anglatadi. Shunday fon qarshisida Reynolds va McElhenney’ning bu loyihadan pushaymon bo‘lishini tasavvur qilish qiyin.
Muxlislar va milliarderlarga bo‘lgan ishonchsizlik
Wrexham misoli ko‘pchilik uchun yoqimli ertakka o‘xshaydi. Katta yulduzlar, kichik shahar, tiklangan klub, baxtiyor tribunalar. Ammo bu istisno. Qoidaga aylanishi qiyin.
Yuqori darajadagi futbol bugun shunday holga kelganki, deyarli har bir yirik klub ortida chuqur cho‘ntakli egalar turishi shartga aylangan. Muxlislar yoki jamiyatga tegishli klublar hali ham bor, lekin ular tobora kam uchraydigan hodisaga aylanib bormoqda.
Egalari esa, oxir-oqibat, biznes yuritadi. Ular sarmoyasidan daromad kutadi. Bunga erishish yo‘llari turlicha: kuboklar yutish, transfer bozorida aqlli savdo qilish, homiylik shartnomalari va global brend hamkorliklarini ko‘paytirish.
Lekin eng katta lever – muxlisning o‘zi. Ko‘proq muxlis, ko‘proq daromad. Yangi forma, maxsus kolleksiya, abonement narxining oshishi, VIP zonalar, “tajriba” paketlari – bularning bari bir narsa atrofida aylanadi: sodiq auditoriyani yanada ko‘proq to‘lashga ko‘ndirish.
Boshqa sohalarda mijoz narx oshsa, sifat pasaysa, brendni o‘zgartiradi. Futbolda esa bunday “xiyonat” deyarli gunohga teng. Odamlar hayot bo‘yi bitta klubni sevadi, ko‘p hollarda esa shu sevgi ular uchun yagona variant.
Shunday sharoitda Jeff Bezos va uning hamkorlari Anfildga kirib kelmoqda. Savol oddiy, lekin javobi murakkab: ular bu sodiqlikni asrab, Liverpool’ni yanada balandroqqa ko‘tara oladimi yoki bu ham navbatdagi sovuq biznes hikoyasiga aylanadimi?
