Gianni Infantino va Fifa: Siyosiy halokatga aylangan reja

Gianni Infantino uchun hafta juda shov-shuv bilan boshlandi, ammo yakunda siyosiy halokatga aylandi. Haftaning boshida u 15 betlik g‘azabli maktubda 2026 yilgi World Cup rejasini tanqid qilganlarni “nafrat va yolg‘on tarqatuvchilar” deb atab, o‘zini g‘olibdek tutdi. Bir necha kun ichida esa u ittifoqdoshlarsiz, ishonchsiz va eng jasur loyihasidan ayrilgan holda qoldi. Endi esa uning Fifa prezidenti sifatidagi kelajagi ham savol ostida.

Maxfiy reja fosh bo‘lgan kun

Bo‘ron London Times sahifalarida boshlandi. Nashr Infantino World Cup va boshqa Fifa turnirlarining tijoriy huquqlarini alohida sho‘ba kompaniyaga o‘tkazib, uning 20 foizgacha ulushini xususiy investorlar guruhiga sotmoqchi bo‘lganini ochiqladi. Investorlar koalitsiyasiga Thrive Capital boshchilik qilishi, kompaniya rahbari esa Joshua Kushner ekani ma’lum bo‘ldi. U – Donald Trump’ning kuyovi Jared Kushnerning ukasi.

Reja sodda, ammo ulkan edi: Fifa’ning “kam monetizatsiya qilingan” tuzilmasini xususiy kapital orqali keskin kattalashtirish. Fifa The Irish Times’ga Infantino yangi tuzilma komissari bo‘lishi masalasi muhokama qilinmaganini aytdi, lekin baribir “Fifa prezidenti va Fifa administratsiyasi bu subyektda yetakchi rol o‘ynashi kerak va o‘ynaydi – agar tasdiqlansa”, deb qo‘shimcha qildi.

London Timesdagi materialdan so‘ng Fifa tezda tashabbusni qo‘lga olishga urinib, Infantino Fifa’ning 211 a’zo assotsiatsiyasi prezidentlariga besh betlik xat yubordi. Unda u xususiy kapital rejasini oltin imkoniyat sifatida taqdim etdi: yangi tizim orqali umumiy moliyaviy paket 10 milliard dollar atrofida bo‘lishi, hozirgi 2,7 milliard dollarlik “qozon” esa o‘sha-o‘sha qolishi aytildi. A’zolarga 19 sentyabrgacha taklifni ma’qullashni bildirgan taqdirda, kelasi yil 1 yanvardan 20 million dollarlik bonus olish va’dasi berildi.

Ammo savollar ko‘paydi. Takliflar qabul qilinishi uchun barcha a’zolarning ko‘pchilik ovozi kerak, lekin rasmiy ovoz berish sanasi yo‘q. The Irish Times 19 sentyabrga qadar “qiziqish bildirish”ning o‘zi rasmiy ovoz sifatida qabul qilinadimi, deb so‘raganida, Fifa vakili bunga javob bera olmadi. Nega aynan 19 sentyabr? Yana javobsiz savol.

Shunga qaramay, Fifa bosimni oshirdi. Chorshanba kuni a’zolarga taqdimot fayli yuborildi. Unda Fifa o‘zini “yetarli darajada monetizatsiya qilinmagan” tashkilot sifatida tasvirlab, o‘z daromadlarini Premier League, Champions League va yirik AQSh professional ligalari bilan solishtirdi. Hamma narsa raqamga aylantirilgan: bir muxlisdan tushadigan daromad Fifa’da 1 dollar bo‘lsa, NFL’da 52,80 dollar.

Bu taqqoslashning mazmuni aniq edi. Fifa’ning asosiy daromad manbai – erkaklar World Cup’i. To‘rt yilda bir marta o‘tkaziladigan turnirni yillik ligalar bilan yonma-yon qo‘yish, yoki World Cup mohiyatini tushunmaslik, yoki uni aynan o‘sha ligalarga o‘xshatib, yanada “siqib chiqarish” niyatini anglatardi. Bu esa – kengaytirish, formatni o‘zgartirish, ikki yilda bir World Cup g‘oyasini tiriltirish, yuqori chiptalar narxi va pullik translyatsiyalar uchun yanada qulay muhit.

Infantino rasmiy ravishda musobaqalar formatini o‘zgartirish “majburiy emas”ligini ta’kidladi. Ammo Sky News payshanba kuni Fifa 2030 yilgi World Cup’ni 64 ta jamoaga kengaytirish bo‘yicha texnik-iqtisodiy asoslash uchun tender e’lon qilganini ochiqladi. Yakunlash muddati-chi? Yana o‘sha 19 sentyabrga qadar.

Uefa sahnaga chiqadi

Aynan shu kuni Uefa’ning 55 a’zo assotsiatsiyasi onlayn yig‘ilish o‘tkazib, javob strategiyasini belgiladi. Uefa takliflarni keskin tanqid qildi, lekin rasmiy ovoz har bir milliy assotsiatsiyaning o‘zida. Yevropaning bir ovozdan qarshiligi ham shubha ostiga tushdi: Chexiya futbol uyushmasi vakili Fifa’ning moliyaviy taklifiga ijobiy munosabat bildirganini ochiq aytdi.

FAI prezidenti Paul Cooke Infantino xatini seshanba kuni olgan, ammo Abbotstown bu borada og‘iz ochmadi. FAI kengashi o‘sha kecha yig‘ilib, Fifa rejasini muhokama qildi, Cooke va bosh direktor David Courell esa payshanba kuni Uefa yig‘ilishiga qo‘shildi.

Uefa prezidenti Aleksander Ceferin majlisni boshqarar ekan, shaxsiy munosabatlar emas, tamoyillar haqida gapirish kerakligini ta’kidladi. 2019 yilda FAI’ning vaqtinchalik bosh direktori bo‘lgan, hozir Uels futbol uyushmasiga rahbarlik qilayotgan Noel Mooney esa bevosita savol berdi: Uefa a’zolari hali ham Infantino’ga ishonadimi?

Taxminan uchdan ikki qism assotsiatsiyalar fikr bildirdi. Yig‘ilish oxirida Ceferin so‘radi: Fifa musobaqalarida qatnashmaslikka qarshi bo‘lgan bormi? Hech bir qo‘l ko‘tarilmadi. Shunday qilib, “boykot” so‘zi ishlatilmagan bo‘lsa-da, Uefa amalda juda jiddiy boykot mexanizmini ishga tushirdi. Cooke va Courell Uefa yig‘ilishini yakunlab, FAI kengashini yana onlayn to‘plab, vaziyatni tushuntirdi.

Uefa bu qarama-qarshilikni qisqa urush bo‘lishini istaydi. Lekin yuqori martabali amaldorlar agar uzilish uzoqqa cho‘zilsa va Ispaniya hamda Portugaliya 2030 yilgi World Cup mezbonligidan ayrilsa, aynan shu ikki mamlakatda qo‘shimcha European Championships o‘tkazish ehtimolini ichki doiralarda muhokama qila boshladi.

Boykotning ilk fronti sifatida 6 sentyabrda boshlanadigan ayollar Under-20 World Cup ko‘rilmoqda. Irlandiyaning navbatdagi Fifa musobaqasidagi ishtiroki esa 9 va 13 oktyabr kunlari Qozog‘istonga qarshi ayollar World Cup pley-off o‘yinlari. Irlandiya bu uchrashuvlarga tayyorgarlikni odatdagidek davom ettiryapti – hamma narsa shu paytgacha hal bo‘lishiga umid bog‘lagan.

FAI rahbariyati o‘zini achchiq kinoyali vaziyatda topdi: hozirgi holatga ko‘ra, ular kuzda erkaklar Nations League doirasidagi Isroilga qarshi o‘yinlarni emas, aynan ayollar o‘yinlarini boykot qilayotgan bo‘ladi. Lekin ikkala holatda ham ular Uefa konsensusiga mos harakat qilyapti.

Qo‘shilganlar ko‘payadi, raqamlar yetmay qoladi

Shimoliy Amerikadagi Concacaf ham tez orada pozitsiyasini e’lon qildi: 41 a’zoning barchasi Infantino rejalariga qarshi ovoz beradi. Fifa esa juma tongida, Irlandiya vaqti bilan soat to‘rtlarda bayonot tarqatib, rejalarini himoya qildi va matbuotni “konsultatsiya jarayonini buzganlikda” aybladi.

Bu “konsultatsiya jarayoni” qanchalik sayoz bo‘lgani tezda ayon bo‘ldi. Germaniya futbol uyushmasi prezidenti va Fifa kengashi a’zosi Bernd Neuendorf taklif haqida ilk bor seshanba kuni ommaviy axborot vositalari orqali eshitganini aytdi.

Infantino esa bu orada Marokashda – Throne Day va qirol Mohammed VI taxtga chiqqanining yilligini nishonlayotgan edi. Ammo Donald Trump bir paytlar “the king of soccer” deb atagan odam juma tongini ketma-ket zarbalar bilan qarshi oldi. Asian Football Confederation – tarkibida sobiq va kelajak World Cup mezbonlari Qatar va Saudi Arabia ham bor – barcha a’zolari rejani rad etganini e’lon qildi. Bu esa Infantino uchun zarur ovozlar endi yo‘qligini anglatardi.

Oradan ko‘p o‘tmay, uning eng yaqin maslahatchilaridan biri, sobiq investitsiya bankiri Carlos Cordeiro norozilik sifatida iste’fo berdi. U ham bu rejadan bexabar bo‘lganini aytdi va Fifa milliardlab zaxira mablag‘larga ega, qarzi yo‘q bir paytda umuman xususiy kapitalga ehtiyoj nima ekanini so‘radi.

“Futbolning eng qimmat aktividan doimiy ulush sotib, 4,2 milliard dollar yig‘ish mantiqqa to‘g‘ri kelmaydi. Bu – hech qanday jiddiy asos bo‘lmagan holda futbol kelajagini garovga qo‘yish”, – dedi Cordeiro. U shuningdek, tushuntirishlarning noaniqligi va taklifni qabul qilish uchun atigi 53 kunlik muddatni “dunyo futboli kelajagini belgilashning mas’uliyatli usuli emas” deb baholadi.

Endi Infantino nafaqat xususiy kapital rejasini, balki Fifa prezidentligi kursisini ham saqlab qolish uchun kurashishi kerak. Hozircha kelasi yil mart oyidagi saylovda raqibsiz turibdi, ammo shu haftadagi zarba raqibni sahnaga chiqishga undashi mumkin.

“Islohotchi”dan imperatorgacha

Bu g‘oyat notinch hafta ikki og‘ir savolni o‘rtaga tashladi.

Qanday qilib bunday miqyosdagi taklif 53 kunlik qabul qilish muddati qolguncha Fifa kengashi a’zolari, hatto Infantino’ning o‘z yaqin doirasidagi amerikalik investitsiya bankiri bilmagan holda shu darajaga yetib keldi?

Va qanday qilib Sepp Blatter davridagi korrupsiya mojarosidan so‘ng “islohotchi nomzod” sifatida saylangan Infantino bugungi kunda aynan shunday intrigalarning markazida paydo bo‘ldi?

Ingliz FA sobiq raisi David Bernstein BBC bilan suhbatda Infantino “Fifa bergan hokimiyat ta’mini haddan ziyod his qilib qo‘yganini” aytdi.

Infantino 2016 yilda saylanganida, u governance bo‘yicha ekspert Miguel Maduro’ning Fifa governance and review committee raisi sifatida tayinlanganini islohotlarga sodiqlik dalili sifatida ko‘rsatgan edi. Ammo oradan bir yil o‘tmay, Maduro lavozimidan bo‘shatildi. U keyinchalik Britaniya parlamenti quyi palatasi qo‘mitasi oldida ko‘rsatma berar ekan, Infantino uning qo‘mitasi Rossiya bosh vazir o‘rinbosari Vitaly Mutko’ni siyosiy neytrallik haqidagi nizomlar asosida Fifa kengashiga kiritmaslik qaroriga ta’sir o‘tkazmoqchi bo‘lganini aytdi. O‘sha paytda Fifa bu ayblovni “fakt jihatidan noto‘g‘ri” deb rad etgan va “Fifa qo‘mitalarining mustaqilligi va islohotlar muvaffaqiyati kelajakdagi qarorlar bilan baholanadi, shaxsiy fikrlar bilan emas”, degan edi.

Bugun Maduro muammoning ildizini tuzilma va tizimda ko‘radi. Uning fikricha, Infantino’ning xususiy kapital rejasi 2034 yilgi World Cup’ni Saudi Arabia’ga berish va Donald Trump’ga Fifa Peace Prize topshirish qarorlari bilan bir zanjirning bo‘lagi.

“Bu – Fifa prezidentining qo‘lida favqulodda darajada katta hokimiyat to‘plangan boshqaruv modelining natijasi”, – deydi u.

Fifa’ning “bir a’zo – bir ovoz” tamoyiliga asoslangan boshqaruv modeli sport bo‘yicha NGO Fair Square tomonidan ham tanqid qilinadi. Ularning fikricha, bu tizim “axloqiy xulqni rag‘batlantirmaydigan, homiylik va sadoqatga asoslangan model”ni kuchaytiradi.

“Tizimning o‘zi imperial prezidentlikni rag‘batlantiradi, – deydi Maduro. – Oldin hamma ‘Havelange shunday edi’ derdi, keyin Blatter keldi. Blatter ketgach, ‘endi Infantino bilan hammasi boshqacha bo‘ladi’ deyishdi. Endi esa hamma ‘Infantino’dan qutulish kerak’ deydi. Men esa Fifa’ni, Uefa’ni va umuman sport boshqaruv organlarini isloh qilish kerak, deyman. Islohat faqat tashqaridan, davlat organlari tomonidan majburan joriy etilsa yuz beradi. Aks holda, Infantino ketishi mumkin, lekin uning o‘rniga keladigan odam ham unga juda o‘xshash bo‘ladi. Siyosiy aktyorlar hozircha zarur choralarni ko‘rishga jur’at etmayapti.

Yevropa siyosati eshikni qoqmoqda

Asser International Sports Law Centre rahbari Antoine Duval bu voqeani boshqa bir muvaffaqiyatsiz tijoriy tajovuz – European Super League bilan qiyoslaydi. Unga ko‘ra, o‘sha loyihaning eng muhim meroslaridan biri – Buyuk Britaniyada mustaqil futbol regulyatorini joriy etish bo‘lgan.

Infantino’ning sotuv rejasi atrofidagi shov-shuv bu hafta Fifa’ni Yevropa Ittifoqi darajasida ham diqqat markaziga olib chiqdi. Irlandiyalik Yevroparlament a’zosi Barry Andrews Fifa’ni Yevropa Parlamenti qo‘shma qo‘mitasi oldida hisobot berishga taklif qilmoqda, YI sport bo‘yicha komissari esa X tarmog‘ida “yetar bo‘ldi” mazmunida post qoldirdi.

Duval hamkasblarining Yevropa Ittifoqi uchun Sports Act – ya’ni sport boshqaruv organlari ma’lum qoidalarga rioya qilmasa, yirik jarimalar bilan yuzlashadigan huquqiy asos yaratish haqidagi taklifini eslatadi. Bu, masalan, Digital Services Act orqali yirik texnologik kompaniyalarga bosim o‘tkazish modeliga o‘xshash bo‘ladi.

Yevropa Ittifoqi hozircha sportni boshqa tijoriy faoliyatlar singari raqobat huquqi doirasida qat’iy tartibga solishdan tiyilib keladi. Sabab – YI konstitutsiyasidagi sportni alohida soha va umumiy qadriyat sifatida e’tirof etuvchi moddalar. Fifa bugungi monopol mavqeini – ya’ni istalgan a’zo alohida tashkilot tuzishga urinsa, uni jazolash huquqini – aynan shu maqom tufayli saqlab turibdi. Bu hukmronlik sport nomidan amalga oshirilgani uchun, tijorat emas, umumiy manfaat sifatida qabul qilinadi.

Infantino’ning xususiy kapital rejasi esa aynan shu maqomni tubdan o‘zgartirish xavfini tug‘diradi. Duval buni shunday izohlaydi: taklif Fifa tuzilmasiga aksiyadorlarni kiritishni nazarda tutgan. “Siz buni qilgan kunda, – deydi u, – Fifa, Uefa va boshqa sport boshqaruv organlari Yevropa ichki bozor huquqida hozirgacha zavqlanib kelayotgan maxsus maqomdan mahrum bo‘ladi.”

Reja hozircha muzlatildi. Ammo bu muzlash Fifa tepasidagi o‘zgarishlarning boshlanishimi yoki butun global futbol boshqaruvi uchun yangi davr eshigimi? Savol ochiq qolmoqda – javob esa endi nafaqat Zurichdagi ofislar, balki Bryussel va milliy parlamentlarning siyosiy irodasiga ham bog‘liq.