Formula E: Ayol Haydovchilarni Qaytarish Yo'lida
Londondagi yopiq trassalarda hali dvigatellar ovozi yangramasidan avvaloq, Formula E bosh direktori Jeff Dodds bir narsaga qat’iy ishonib bo‘lgan: ayol haydovchini oliy toifaga qaytarish poygasida ular Formula One’dan oldin marraga yetadi.
Bu hafta oxiri motorsport tarixidagi nozik, ammo og‘ir sana. Jahon chempionati boshlanganidan beri oxirgi marta ayol haydovchi start chizig‘iga chiqqaniga 50 yil bo‘ladi. Italiyalik Lella Lombardi 1976-yil 15-avgust kuni Avstriyada bo‘lib o‘tgan Gran-prida 12-o‘rinni olgan, shundan beri Formula One startida birorta ayol yo‘q.
Shu orada 2014–15-yilgi ilk mavsumidan buyon Formula E allaqachon uch nafar ayol haydovchini ko‘rishga ulgurgan. Bu – 76 yillik Formula One tarixidagidan bittaga ko‘p. Oxirgisi, shveysariyalik Simona de Silvestro, 2016-yilda qatnashgan.
Dodds Reuters bilan suhbatda shubhasiz ohangda gapirdi: ayol haydovchi qaytishi borasida Formula E, Formula One’dan oldin natija beradi, degan fikrida qat’iy.
U hazil aralash, lekin aniq ishonch bilan gapirdi: moliyaviy tikish qo‘yish boshqaruv qoidalariga zid, ammo shaxsiy bahsga kelganda, “bitta pivoga” tayyorligini aytdi. Uning ishonchi ortida esa hazildan ko‘ra ko‘proq narsa yotibdi.
Bir xil mashina, bir xil trassa, bir xil bosim
Doddsning fikricha, ustunlikning ildizi – tuzilma va falsafada.
Formula One ostidagi F1 Academy ayollar uchun alohida platforma bo‘lib xizmat qilayotgan bo‘lsa-da, u yerda ishlatiladigan texnika Formula Four darajasiga teng. Bu – yo‘lning faqat boshlanishi. F1 superlitsenziyasiga olib boradigan Formula Three va Formula Two sari sakrash esa ham sport, ham moliyaviy jihatdan ulkan qadam. Hozir bu ikki seriyada birorta ayol haydovchi yo‘q.
Dodds F1 Academy’ni maqtadi, imkoniyatlar yaratish bo‘yicha qilinayotgan ishlarni yuqori baholadi, lekin shunday bir haqiqatni ham ochiq aytdi: F1 Academy mashinasidan Formula One bolidiga sakrash – deyarli kosmik masofa. Akademiyada chempion bo‘lgan haydovchining darhol Formula One kokpitiga o‘tirishi deyarli imkonsiz.
Formula E’dagi manzara boshqacha.
Bu yerda ayollar dasturi bevosita chempionatning o‘ziga ulangan. Haydovchilar aynan shu seriyada ishtirok etayotgan bolidni boshqarib ko‘rishadi. Xuddi shu trassa, xuddi shu texnika, xuddi shu bokslar, xuddi shu bosim. Hech qanday “oraliq” mashina, “pastroq” darajadagi texnika yo‘q.
So‘nggi ikki yil ichida tashkil etilgan “ayollar testi” bunga yaqqol misol. O‘tgan yil oktabr oyida Valensiyadagi Ricardo Tormo trassasida 14 nafar ayol rulga o‘tirdi. Ular orasida 2024-yilgi F1 Academy chempioni, Nissan jamoasining simulyator haydovchisi Abbi Pulling ham bor edi. Mart oyida o‘tkazilgan “rookie test”da yana to‘rt nafar ayol ishtirok etdi.
Bu raqamlar kichik ko‘rinishi mumkin. Ammo struktura ishlay boshlaganini ko‘rsatadi.
Doddsning aytishicha, jamoalarning ko‘pchiligi allaqachon shtatida alohida ayol haydovchilarga ega. Jaguar safida yaponiyalik Juju Noda, Opel bilan nemis haydovchisi Sophia Flörsch, Cupra Kiro tarkibida filippinlik Bianca Bustamante, Nissan’da esa Abbi Pulling.
Bu faqat boshlanishi, deydi u. Kelasi mavsumdan boshlab ayollar dasturiga yanada katta sarmoya kiritilishi bo‘yicha “katta e’lonlar” kutilmoqda.
Gen4: kuchaygan tezlik, yengillashgan rul
Formula E kelasi mavsum uchun yangi avlod – Gen4 bolidlarini tayyorlamoqda. Ular tezroq, yengilroq va eng muhimi, Dodds ta’kidlaganidek, rul boshqaruvi – power steering – bilan jihozlanadi.
Bu texnik detal qog‘ozda oddiy tuyulishi mumkin. Ammo poyga olamida bu juda katta omil.
Formula Two va Formula Three bolidlarida rul boshqaruvi yo‘q. Bu esa ayniqsa yosh, 16 yoshli qizlar uchun, og‘ir G-kuchlari ostida jismonan kuchli yigitlar bilan teng kurashishda qo‘shimcha to‘siq bo‘lib kelmoqda. Formula One mashinalarida power steering bor, lekin u yerga yetib borish uchun avval rulni “xom kuch” bilan aylantirishga majbur qiladigan bosqichlardan o‘tish kerak.
Formula E esa yangi avlod mashinasi bilan bu devorni buzmoqchi.
Doddsning fikricha, power steering joriy etilishi ayollarni asosiy chempionat darajasiga olib chiqishda muvozanatni tiklashga yordam beradi. Jismoniy kuchdagi farq kamroq seziladi, iste’dod va texnik mahorat esa ko‘proq ko‘zga tashlanadi.
50 yillik tanaffusga kim nuqta qo‘yadi?
Bir tomonda – tarixiy nom, ulkan infratuzilma va global auditoriyaga ega Formula One. Ikkinchi tomonda – tajribaga, formatga va texnologiyaga dadilroq yondashayotgan, yosh, all-elektr seriya – Formula E.
Lella Lombardi start chizig‘iga chiqqanidan yarim asr o‘tdi. Savol endi shunday: bu sukunatni kim birinchi bo‘lib buzadi?
Dodds va Formula E bunga javobni aniq tasavvur qilayotganga o‘xshaydi. Endi navbat – paddock va trassadagi qarorlarda.
