Fifa ichidagi portlash: futbolning kelajagi xavf ostida
Futbol olami bir haftada titrab tushdi. Dunyo hali erkaklar Jahon chempionati shovqinidan chiqmay turib, Fifa ichidan chiqqan yangi loyiha sportning kelajagini chindan ham sotib yuborish arafasidami, degan savolni o‘rtaga tashladi.
Gap Fifa Forward Enterprise – qisqacha FFE haqida ketmoqda. Rasman u hali “taklif” xolos. Ammo uning atrofida ko‘tarilgan to‘lqinlar allaqachon tashkilotning o‘zini larzaga soldi.
“Jahon chempionati sotilyaptimi?”
Dastlabki xabar seshanba kuni tushdan keyin paydo bo‘ldi. Fifa Jahon chempionati va boshqa yirik turnirlarning tijoriy huquqlarini bir joyga jamlaydigan yangi kompaniya tuzmoqchi, degan ma’lumot tarqaldi. Bu kompaniya ulushining bir qismi investorlar qo‘liga o‘tishi kerak edi.
Eng hayratlisi – Fifa Kengashi a’zolarining o‘zi ham bu rejadan bexabar bo‘lgan. Bu esa ichkarida ham, tashqarida ham ishonchni keskin larzaga keltirdi. Ma’lumotni birinchi bo‘lib The Times oshkor qildi, va aynan shu oshkoralik Fifa rahbariyatini shoshilinch bayonot berishga majbur qildi.
Gianni Infantino ham bosim ostida qoldi. Uzoq vaqt sir saqlamoqchi bo‘lgan loyiha birdaniga butun dunyo oldida ochildi. Endi hamma savol beradi: Fifa aslida nimani rejalashtirgan?
JP Morgan taqdimoti va “yuqori daromadli” futbol
Yangi tuzilma – Fifa Forward Enterprise – rasmiy hujjatlarda qanday tasvirlangan? The Guardian qo‘liga tushgan JP Morgan tayyorlagan taqdimotga ko‘ra, FFE Fifa va investorlar uchun tushumni keskin oshirishi kerak.
U yerda aniq yozilgan: “o‘sib borayotgan turnirlar portfeli”, “uchinchi tomon kapitali va qarz moliyalashtiruvi”, “yuqori daromad keltiruvchi hamkorliklar va tadbirlar”. Ya’ni, kalit so‘z – daromad.
Bu esa boshqa barcha musobaqa tashkilotchilarining yuragiga pichoq bo‘lib sanchildi. Futbol kalendarida joy allaqachon tor. Endi esa har bir bo‘sh kun, har bir bo‘sh bozor segmenti investorlar uchun “aktiv” sifatida ko‘rilmoqda.
Fifa javobi: 10 milliard dollar va “ixtiyoriy” ishtirok
Oqim kuchaygan paytda Fifa hujumga o‘tdi. Rasmiy bayonotlarda FFE orqali 211 a’zo assotsiatsiya uchun qo‘shimcha 10 milliard dollar mablag‘ yaratilishi aytildi. Ishtirok “butunlay ixtiyoriy” ekani alohida ta’kidlandi.
Kompaniyaning bir qismi AQShlik investorlar guruhi, Joshua Kushner boshchiligidagi fondga sotilishi kutilmoqda. Fifa ular “faqat ozchilik ulushga ega bo‘lishini” va “hech qanday operatsion rol o‘ynamasligini” urg‘uladi.
Gianni Infantino esa Instagram sahifalarida FFE-ni “oddiy taklif” deb atadi. Uningcha, atrofdagi shov-shuv “demokratik maslahatlashuv jarayonining bir qismi” xolos. U yangi tuzilma “ilgari ochilmagan iqtisodiy qiymatni ochishini”, erkaklar, ayollar va yoshlar futboli uchun “har bir burchakda” yangi imkoniyatlar yaratishini aytdi.
Muddatlar o‘zgarmadi. Reja ham.
Qarshilik: Uefa chizig‘i va siyosiy zarbalar
Ammo bu safar Fifa qarshisida odatdagidan ancha jipslashgan front paydo bo‘ldi. So‘nggi yillarda ko‘plab bahsli qarorlar – osmonu falakka chiqqan Jahon chempionati chiptalari narxi, Fifa Peace Prize ta’sis etilishi va uning Donald Trump’ga berilishi – bunchalik keskin javob olmagan edi.
Bu safar esa chiziq chizildi.
Buyuk Britaniya bosh vaziri Andy Burnham FFE rejasini tanqid qildi. English FA ham norozilik bildirdi. Eng katta zarbani esa Uefa berdi: Yevropa futbolining bosh organi 55 a’zo assotsiatsiyani shoshilinch yig‘ilishga chaqirdi va yakdillik bilan qaror qabul qildi – agar FFE amalga oshsa, barcha Fifa musobaqalarini boykot qilish.
Uefa bayonoti keskin edi: “Tashqi investorlar Fifa musobaqalarida ulushga ega bo‘lgan ondan boshlab, futbol abadiy o‘zgaradi. Tijoriy daromad doimiy majburiyatga aylanadi. Investorlar kutgan foyda har kuni bosim bo‘lib turadi. Futbol kelajagini belgilovchi har bir qaror endi o‘yinning manfaatidan emas, aksiyadorlarning manfaatidan kelib chiqadi”.
Ertasi tongga kelib Osiyo Futbol Konfederatsiyasi (AFC) va Shimoliy hamda Markaziy Amerika futbolini boshqaruvchi Concacaf ham Fifa rejalarini qoraladi. Ular boykot e’lon qilmadi, lekin AFC Fifa’ni “boshqaruv va qaror qabul qilish tizimini shoshilinch qayta ko‘rib chiqishga” chaqirdi.
Fifa orqaga chekinmayapti
Bu bosim Fifa yo‘lini o‘zgartiradigandek ko‘rindi. Ammo tashkilot boshqa yo‘lni tanladi – qarshilikni keskin rad etdi.
Rasmiy bayonotda shunday deyiladi: “Ommada bildirilgan fikr va tashvishlarni hurmat qilamiz va ochiq, demokratik maslahatlashuvga sodiqligimizni tasdiqlaymiz. Rejalashtirilgan maslahatlashuv jarayonimiz noto‘g‘ri media xabarlari tufayli izdan chiqdi. Har bir a’zo assotsiatsiya faktlarga asoslangan holda ovoz bera olishi uchun bu jarayonni davom ettiramiz”.
Ammo bu “maslahatlashuv” endi qanchalik ishonchli ko‘rinadi? Savol ochiq.
Fifa bayonotidan ko‘p o‘tmay, Infantinoning eng yaqin hamkorlaridan biri – sobiq Goldman Sachs bankiri Carlos Cordeiro – lavozimidan iste’fo berdi. U bitimga nisbatan “mutlaqo” qarshi ekanini bildirdi.
Yana bir hujjat sirtga chiqdi: Fifa 30 iyul kuni erkaklar Jahon chempionatini 2030 yildan boshlab 64 jamoaga kengaytirish bo‘yicha tezkor tadqiqot buyurtma qilgani ma’lum bo‘ldi. Bu – JP Morgan taqdimotida ko‘rsatilgan asosiy maqsadlardan biriga to‘g‘ri keladi.
Andy Burnham esa tanqidni yanada keskinlashtirdi va Infantinoni Fifa rahbarligiga “noto‘g‘ri odam” deb atadi.
Infantino uchun eng og‘ir bosqich
Sepp Blatter qulashi ortidan Fifa ichida bunday bosim ko‘rilmagan edi. Endi esa Gianni Infantino o‘zi yaratgan tizimning markazida turibdi.
Shu bilan birga, uning raqiblari ham deyarli barcha asosiy “tugmalar”ni bosib bo‘ldi: siyosiy bosim, Uefa boykoti, konfederatsiyalar bayonotlari, ichki iste’folar. Endi navbat – a’zo mamlakatlarga.
Infantino shunday deydi: agar u 106 ta mamlakatdan qiziqish xati olsa, reja baribir amalga oshadi. Orqaga chekinish niyatini ko‘rsatganicha yo‘q.
Kuluarlarda esa boshqa savollar aylanmoqda. Kimdir Infantino FFE ishga tushsa, yangi sho‘ba kompaniyaning bosh ijrochi direktori bo‘lishni ko‘zlayotganini taxmin qiladi. Boshqalar bu jarayonni uning Donald Trump bilan uzoq va juda yaqin aloqalarining mantiqiy davomi sifatida ko‘radi.
Bir narsa aniq: agar FFE chizig‘idan o‘tadigan bo‘lsa, futbol butunlay yangi hududga kiradi. Va u yerda qarshilik ham ancha keskinroq bo‘lishi mumkin.
Ayollar futboli – erkaklar mojarosining garovi
Eng achchiq paradoks shundaki, bu mojaro markazida erkaklar futboli turgan bo‘lsa-da, birinchi zarbani ayollar futboli yeyishi ehtimoli katta.
Erkaklar Jahon chempionati yakunlanganiga endigina ikki hafta bo‘ldi. Oldinda – 18 oylik davr, unda ayollar futboli sahnaga chiqishi kerak edi. Asosiy voqea – Braziliyada bo‘lib o‘tadigan Ayollar Jahon chempionati.
Agar kelasi yozda Uefa boykoti kuchga kirsa, turnir tarkibi tubdan o‘zgaradi. Oddiy sharoitda 32 jamoaning 11 tasi Yevropadan bo‘lishi kerak. Bu raqam birdaniga yo‘qolsa, turnirning sport darajasi ham, tijoriy jozibasi ham og‘ir zarba oladi.
Boykot sinovi esa undan ham oldin boshlanadi. Bu kuzda ayollar U-17 va U-20 jahon chempionatlari rejalashtirilgan. Demak, Fifa va Uefa o‘rtasidagi bu qarama-qarshilikda ilk “real” qurbonlar – aynan ayollar va yoshlar musobaqalari bo‘lishi mumkin.
JP Morgan taqdimotida ayollar futboli atigi bir marta tilga olingani esda qolgan bo‘lsa, bu ham tasodif emasdek ko‘rinadi.
Futbol bugun o‘z tarixidagi eng keskin burilish nuqtalaridan biriga yaqinlashmoqda. Savol endi shunchaki FFE o‘tadimi yo‘qmi, degan savol emas. Savol boshqacha: o‘yin kelajagini kim belgilaydi – maydondagi to‘pmi yoki investorlar kalkulyatori?
