FIFA ichida bo‘ron: Infantino rejasi va noroziliklar
FIFA prezidenti Gianni Infantino atrofidagi bosim juma kuni keskin kuchaydi. Tashkilotning o‘zidayoq eng yuqori lavozimlardan biri egasi — bosh operatsion direktor Kevin Lamour — prezident ilgari surayotgan xususiy investorlar bilan bitim rejasini ochiqchasiga tanqid ostiga oldi.
Bu endi oddiy ichki nizo emas. Bu — hokimiyat markaziga zarba.
“Bir odamning loyihasi”
Associated Press orqali tarqatilgan uzun bayonotida Lamour bahsli tashabbusni “bir odamning loyihasi” deb atadi. U nom tilga olinmagan bo‘lsa-da, gap Infantino haqida ekani shubhasiz.
Lamour shunday yozdi: FIFA’da ishlayotgan “yuzlab ishtiyoqli, fidoyi va namunali xodimlar”ning vazifasi — futbolga xizmat qilish. So‘ngra keskin xulosa qildi: “Prezident odamlarni birlashtirishi, ularni ilhomlantirishi kerak. Bugun esa biz teskarisini boshdan kechiryapmiz”.
U ish beruvchisiga sodiqlik majburiyatini tan oldi, lekin o‘z qadriyatlari va hamkasblarini qo‘llab-quvvatlash burchini ham eslatdi. “Agar bu ish o‘rnimdan ayrilishimni anglatadigan bo‘lsa, mayli. Bu qarorni tushunaman va hurmat qilaman. Hech bo‘lmasa, bugun kechasi tinch uxlayman”, — deya qo‘shimcha qildi u.
Lamour — prezidentdan atigi ikki pog‘ona past turuvchi amaldor. Uning bunday ochiq chiqishi FIFA ichida norozilik qanchalik chuqurlashganini ko‘rsatadi.
Uch konfederatsiya qarshi, maslahatchi iste’foda
Lamour bayonoti havoga otilgan yakka o‘q emasdi. Xuddi shu kuni Infantino rejalariga qarshi uchinchi konfederatsiya ham ovozini ko‘tardi, prezidentning global strategiya va boshqaruv bo‘yicha eng yaqin maslahatchilaridan biri iste’fo berdi, Buyuk Britaniya Bosh vaziri Andy Burnham esa shveytsariyalik rahbarni “tashkilotni boshqarish uchun noto‘g‘ri odam” deb atadi.
Osiyo Futbol Konfederatsiyasi (AFC) Yevropa va Shimoliy hamda Markaziy Amerika va Karib havzasi (Concacaf)dagi hamkasblari bilan “hamjihat” ekanini e’lon qildi. AFC bayonotida Infantino rejasi “keng ko‘lamli konsensus va birdamlikka erishish” imkonini “real tarzda” bera olmasligi aytildi.
“FIFA World Cup — global futbolning cho‘qqisi bo‘lib, o‘z kuchini barcha konfederatsiyalar va dunyoning yetakchi futbol mamlakatlari ishtirokidan oladi. Musobaqaning birligini va umumbashariy xarakterini zaiflashtirish xavfini tug‘diradigan har qanday taklif qayta ko‘rib chiqilishi kerak”, — deyiladi bayonotda.
Shu bayonot ortidan Infantino’ning global strategiya va boshqaruv bo‘yicha katta maslahatchisi Carlos Cordeiro iste’fo berdi. U taklifni “futbol uchun yomon kelishuv” deb atadi va bu reja “futbol kelajagini garovga qo‘yishini” yozdi.
Cordeiro bu lavozimda to‘rt yil va o‘n bir oy ishladi, 2026 yilgi World Cup bo‘yicha Oq uy ishchi guruhida FIFA’ni vakillik qildi, avval Goldman Sachs bankida investitsion bankir bo‘lgan. 2021 yil sentyabrida tayinlangan Cordeiro shu reja tufayli iste’fo bergan ilk yirik FIFA amaldori bo‘lib qoldi.
U o‘z bayonotida rejaga “mutlaqo” qarshi ekanini bildirdi va FIFA’ning tashqi investorlar yordamidangina “ko‘proq qiymat ochib berishi” mumkinligi haqidagi g‘oyani qabul qilmasligini yozdi. “Bu taklif FIFA kelajagi uchun hal qiluvchi savolga aylanib bo‘ldi”, — deya ta’kidladi u. “FIFA’ning mas’uliyati — har qanday narxda tijoriy daromadni maksimal qilish emas. Uning vazifasi — futbolni kelajak avlodlar uchun himoya qilish va mustahkamlash. Bu tamoyillar to‘qnash kelgan joyda futbol birinchi o‘rinda turishi kerak”.
Cordeiro eng ko‘p xavotirga solayotgan jihat sifatida “asosiy savollarga javob yo‘qligini” ko‘rsatdi: “Nega aynan shu bitim? Nega aynan hozir? Qanday nazorat mexanizmlari bor? Kim yutadi?” Unga ko‘ra, bu savollarga hanuz deyarli javob berilmagan, ammo a’zolar 50 kun ichida ulkan oqibatlarga ega qaror qabul qilishga majbur qilinmoqda. “Bu dunyo o‘yinining kelajagini belgilashning mas’uliyatli usuli emas”, — deb yozdi u.
Siyosiy bosim va raqamlar o‘yini
Juma kuni siyosiy front ham qizidi. Buyuk Britaniya Bosh vaziri Andy Burnham Infantino taklifini “sharmandali” deb atadi. “Bunday g‘oya umuman muhokamaga qo‘yilgani o‘ziyoq, meningcha, u tashkilotni boshqarish uchun noto‘g‘ri odam ekanini ko‘rsatadi”, — dedi u.
AQSh prezidenti Donald Trump esa takliflar haqida ilk bor fikr bildirar ekan, Infantino bilan bu masalada gaplashmaganini aytdi. Ikki yetakchi 2025 yildagi ikkinchi prezidentlik muddatidan buyon yaqin aloqalar o‘rnatgani ma’lum, shu bois uning sukuti ham e’tibordan chetda qolmadi.
AFCning ochiq qarshiligi Infantino rejasi ovozga qo‘yilsa, FIFA a’zolari tomonidan ma’qullanish ehtimolini keskin pasaytiradi. Prezident taklifni o‘tkazish uchun oddiy ko‘pchilik — 211 a’zodan 106 ovoz kerakligini bildirgan edi.
Raqamlar hozircha Infantino foydasiga ishlamayapti: UEFA — 55, Concacaf — 35, Osiyo — 46 ovozga ega. Agar barcha a’zolar o‘z konfederatsiyasi pozitsiyasiga ergashsa, 136 mamlakat prezident rejasi qarshisida turadi.
Xususiy kapitalga eshik ochilayotgan tuynuk
Infantino va FIFA rejasi oddiy format o‘zgarishi emas. Tashkilot o‘zining asosiy musobaqalarini, jumladan World Cup’larni boshqaradigan tijoriy sho‘’ba tuzmoqchi. Tashqi investorlar esa shu yangi tuzilma — Fifa Forward Enterprise (FFE) — ichidan ulush sotib olishi mumkin bo‘ladi.
Rasmiy hujjatlarda uchinchi tomonlar “minoritar, boshqaruvni nazorat qilmaydigan investitsiyalar” kiritishga taklif qilinishi aytilgan. Ammo 25 sahifalik, JP Morgan tomonidan tayyorlangan hujjat mazmuni bu tashabbus qanchalik agressiv tijoriy xarakterga ega ekanini ko‘rsatadi.
Unda FIFA turnirlari kengayib, 2035–2039 yillar siklida har bir a’zoga taxminan 24 million yevro to‘lovga erishilishi kutilayotgani yozilgan. “Yangi biznes tashabbuslari” va “rag‘batlantiruvchi kompensatsiya orqali eng yaxshi kadrlarni jalb qilish” haqida so‘z yuritiladi. World Cup “dunyodagi eng ko‘p tomosha qilinadigan” sport voqeasi sifatida ta’riflanadi, FIFA esa “yetarlicha monetizatsiya qilinmagan” tashkilot sifatida ko‘rsatiladi.
E’tiborli jihat: hujjatda ayollar futboli haqida biror satr yo‘q.
Agar bitimga ruxsat berilsa, FIFA ma’lumotiga ko‘ra, FFE uchun taklif etilayotgan investorlar guruhiga Thrive Eternal boshchilik qilishi kutilmoqda. Thrive — amerikalik sarmoya firmasi bo‘lib, uni Joshua Kushner asos solgan. U AQSh prezidenti Donald Trump’ning kuyovi Jared’ning ukasi.
FIFA ichida ishonch inqirozi
Lamour o‘z bayonotida so‘nggi kunlarda e’lon qilingan rejalar va oylar davomida ortda bo‘lib kelgan jarayonlarni “aqldan tashqari” deb atadi. “Bunday sharoitda FIFA ma’muriyati o‘z vazifasini bajarishi tobora qiyinlashib bormoqda”, — deb yozdi u.
“Men hamkasblarim nomidan gapirish vakolatiga ega emasman, balki adashayotgandirman. Ammo ichki tuyg‘um shuki, barchamiz FIFA’da ishlayotganimizdan faxrlanishni xohlaymiz, bugun esa, afsuski, ko‘pchiligimiz uchun bu endi haqiqat emasga o‘xshaydi”.
Lamour FIFA’ga 2024 yil noyabrida, UEFA’da bosh kotib o‘rinbosari sifatida ishlagach kelgan edi. Endi u tashkilot ichidagi norozilik kayfiyatiga ochiq ovoz bo‘lib chiqdi.
Boy Yevropa va pulga zor qolgan qolgan dunyo
Infantino rejasi atrofidagi chiziq faqat “ha” va “yo‘q” o‘rtasidagi siyosiy kurash emas. Bu — boy va kambag‘al futbol dunyosi o‘rtasidagi keskin tafovutni ham ochib tashlayapti.
UEFA a’zolari dunyodagi eng boy federatsiyalar qatorida. Ko‘plab boshqa mamlakatlar esa eng oddiy infratuzilma uchun ham FIFA mablag‘iga tayanadi.
AFC reja qarshisida turgani bilan, UEFA’dan farqli ravishda FIFA musobaqalarini boykot qilish bilan tahdid qilgani yo‘q. A’zolari ham ovoz berishda majburiy ravishda qarshi chiqishga majburlanmaydi.
Uganda Futbol Federatsiyasi vakili Rogers Byamukama esa boshqa nuqtai nazarni ilgari surdi. U BBC World Service’dagi Newsday dasturida gapirar ekan, Afrika kabi resurslari cheklangan hududlarda futbol “juda qimmat loyiha” ekanini eslatdi.
Uning so‘zlariga ko‘ra, Uganda misolida ham ko‘plab infratuzilma loyihalari aynan FIFA mablag‘lari — World Cup’dan tushgan chipta va homiylik daromadlari hisobiga amalga oshirilgan. Shuningdek, maktab futboli kabi ko‘plab ommaviy dasturlar ham FIFA yordamida moliyalashtirilgan.
“Menimcha, ko‘proq resurs olib kiradigan har qanday yo‘l yaxshi, chunki bu mablag‘lar, ayniqsa Afrikadagi federatsiyalarga taqsimlanadi va o‘sishga turtki beradi”, — dedi u.
Byamukama UEFA’ning o‘z fikrini bildirish huquqini tan oldi, biroq Yevropa federatsiyalari dunyoning boshqa qismlaridagidek FIFA mablag‘lariga qaram emasligini eslatdi. Shu bois Infantino ko‘plab rivojlanayotgan mamlakatlarda hanuz mashhur bo‘lib qolmoqda.
FIFA Forward, kengayib borayotgan World Cup va katta savol
FIFA so‘nggi yillarda Forward dasturi orqali milliardlab dollarni a’zolariga yo‘naltirdi. Dasturining dastlabki ikki sikli, 2022 yilgacha, 211 a’zo assotsiatsiya bo‘yicha jami 2,8 milliard dollar (2,08 milliard funt) sarmoya ajratdi.
FIFA Forward 3.0 — 2023–2026 yillarni qamrab oluvchi bosqich — mablag‘ni yana 30 foizga oshirdi. Har bir a’zoga qo‘shimcha 5 million dollar (3,7 million funt), har bir konfederatsiyaga esa o‘z loyihalari uchun 60 million dollar (44,48 million funt) ajratildi.
Bu fon’da Infantino rejasi yana bir katta o‘zgarish bilan yonma-yon ketmoqda. 2026 yildan erkaklar World Cup 32 jamoadan 48 jamoaga kengaytirilgan bo‘lsa, FIFA endi 2030 yilgi turnirni 64 jamoaga chiqarish imkoniyatini baholash uchun mustaqil agentlik izlamoqda.
BBC Sport ko‘rgan hujjatlarga ko‘ra, agentliklar 7 avgustgacha takliflarini topshirishi kerak, FIFA qarori 14 avgustga belgilangan, tahlil hisobotining topshirilish sanasi esa 11 sentyabr.
FIFA bo‘ylab pul oqimi kengayib, musobaqalar soni va ko‘lami oshib borar ekan, savol yanada keskinlashadi: bu jarayonni kim boshqaradi — futbolning o‘zi, yoki uni tobora ko‘proq “yetarlicha monetizatsiya qilinmagan aktiv” sifatida ko‘rayotgan investorlar?
