Serena Williams qaytmoqda: Wimbledon va antidoping muammolari
Serena Williams 2026-yil 30-iyun, seshanba kuni yana Wimbledon maysasiga qadam qo‘yadi. Raqib – yosh Maya Joint. Bu uning 2022-yildan beri London maysasidagi ilk yakkalik o‘yini bo‘ladi.
U katta sahnaga qaytish eshigini bu oy boshida Queen’s Club dagi juftlik bahsida ochdi. Endi esa 23 karra “Grand Slam” chempioni nafaqat raketkasini, balki ovozini ham kuchaytirdi: Serena tennisdagi antidoping “Whereabouts” qoidalarini “noprofessional” va “asabiylashtiruvchi darajada mantiqsiz” deb atadi.
Bu shunchaki shikoyat emas. Bu – butun tur o‘yinchilarini larzaga solayotgan bahsning markazidagi zarba.
WADA kodeksi: sportning ko‘rinmas chegaralari
2003-yildan beri World Anti-Doping Agency (WADA) nashr etib kelayotgan World Anti-Doping Code – global sportning “konstitutsiyasi”ga aylangan. Turli sport tashkilotlari va davlat idoralarining antidoping siyosatini bir yo‘lga soladigan yagona asosiy hujjat aynan shu.
Kodeks sakkizta Xalqaro Standart bilan birga ishlaydi. Ularning har biri tizimning alohida ustuniga aylangan:
- Testing and Investigations bo‘yicha Xalqaro Standart (ISTI) – sportchi qanday ogohlantiriladi, namunalar qanday olinadi, tekshiruv qanday o‘tkaziladi, barchasi shu yerda yozilgan.
- Laboratories bo‘yicha Xalqaro Standart (ISL) – laboratoriyalar uchun yagona mezon.
- Therapeutic Use Exemptions (ISTUE) – tibbiy sabablarga ko‘ra ruxsat etiladigan dorilar tartibi.
- Prohibited List bo‘yicha Xalqaro Standart – taqiqlangan moddalar ro‘yxati.
- Privacy va shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha standart (ISPPPI).
- Code Compliance by Signatories (ISCCS) – kodeksga amal qilinishini nazorat qilish.
- Education bo‘yicha standart (ISE) – sportchilarni xabardor qilish va o‘qitish.
- Results Management (ISRM) – tekshiruv natijalari bilan ishlash tartibi.
Maqsad aniq: butun dunyo bo‘ylab sportchilar uchun dopingsiz raqobat huquqini himoya qilish, sog‘liqni, adolatni va tenglikni saqlash. Shu yo‘lda xalqaro va milliy darajadagi barcha tashabbuslar yagona tizimga bog‘lanadi.
Har yili WADA taqiqlangan moddalar va usullar ro‘yxatini yangilab boradi. Steroidlar, anabolik vositalar, stimulyatorlar, gen dopingi – hammasi nazorat ostida. Ayrim moddalar, masalan narkotiklar, butunlay taqiqlangan. Ayrimlari esa faqat musobaqa vaqtida man etiladi.
Kodeks o‘nta asosiy antidoping qoidabuzarligini belgilaydi. Ulardan bittasini ham buzish – tekshiruv uchun yetarli sabab:
- Sportchi namunalarida taqiqlangan moddaning aniqlanishi
- Taqiqlangan modda yoki usuldan foydalanish yoki foydalanishga urinish
- Ogohlantirilgach, namunani topshirishdan bosh tortish
- Whereabouts ma’lumotlarini kiritmaslik yoki testlardan qolib ketish
- Doping nazorati jarayoniga aralashish, uni buzish
- Taqiqlangan modda yoki usulga egalik qilish
- Taqiqlangan modda yoki usulni tarqatish
- Sportchiga taqiqlangan modda yoki usulni berish yoki berishga urinish
- Boshqa shaxsning qoidabuzarligiga sheriklik
- Diskvalifikatsiya qilingan murabbiy yoki tibbiy xodimlar bilan taqiqlangan aloqani davom ettirish
Jazo diapazoni juda keng: oddiy ogohlantirishdan umrbod chetlatishgacha.
Bu qat’iylik bejiz emas. So‘nggi yillarda Iga Świątek ning bir oylik diskvalifikatsiyasi, Jannik Sinner ga “tasodifiy ifloslanish” uchun berilgan uch oylik taqiq – hammasi tennisni hushyor qilib qo‘ydi. Shundan beri kort ortidagi ruhiy bosim yanada oshdi.
Whereabouts: bir soatlik erkinlik narxi
Eng katta bahs aynan shu yerda – Whereabouts tizimida.
WADA qoidalariga ko‘ra, elita sportchilari har kuni ma’lum bir soatni aniq ko‘rsatishi kerak: qayerda bo‘lishini, qaysi manzilda topish mumkinligini. Shu bir soatlik “oyna”da test oluvchilar istalgan payt kelishi mumkin. Uch marta xato – avtomatik qoidabuzarlik.
Tennisda bu jarayonni International Tennis Integrity Agency (ITIA) boshqaradi. Ular sportchilardan har kuni yangilanadigan ma’lumot talab qiladi. Maqsad – kutilmagan tekshiruvlar.
Serena Williams esa bu tartibni keskin tanqid qildi.
U 44 yoshda. Yetti karra Wimbledon chempioni. Ikki farzandning onasi. Uning gaplari oddiy e’tiroz emas, avlodlar o‘rtasidagi to‘qnashuvga o‘xshaydi.
“Bu charchatadi. Qoidalarni o‘zgartirishgan. Ba’zilarini bilmas ekanman. Ma’lum bo‘lishicha, agar sen o‘z oynangdan tashqarida testni o‘tkazib yuborsang ham, bu baribir ‘missed’ hisoblanar ekan. Men esa: demak, bolalarimni olib kelolmas ekanman-da, deb o‘ylayman”, – deydi Serena. “Bu noprofessional. Men buni yoqtirmayman. Zarur deb hisoblayman, lekin juda ko‘p jihatlari bor: agar men o‘z oynamdan tashqarida biror joyga borishni istasam, bu ‘missed test’ bo‘lib hisoblanmasligi kerak”.
ITIA esa bu da’volarni darhol rad etdi. Ularning ta’kidlashicha, qoidalar “bir necha yillardan beri o‘zgarmagan”.
Rasmiy tushuntirish shunday: agar tekshiruvchi sportchini aynan belgilangan bir soatlik oynada topa olmasa – bu “strike” bo‘lishi mumkin, uchta “strike” esa rasmiy ayblovga olib keladi. Lekin agar tekshiruvchi sportchini shu oynadan tashqarida topa olmasa, bu “strike” hisoblanmaydi.
Qog‘ozda hammasi juda aniq. Amalda esa sportchi uchun bu – doimiy hushyorlik, doimiy qo‘rquv.
Ruhiy yuk va chegarasi yo‘q nazorat
Whereabouts tizimi shunday ishlaydiki, sportchi hech qachon to‘liq “dam oldim” deb bo‘lmaydi. Har kuni, yilning 365 kuni – qaerdasiz, qachon uyda bo‘lasiz, qachon safardasiz, qachon mashg‘ulotdasiz. Bitta xato – yozib qo‘ymadingiz, manzilni yangilashni unutdingiz, rejangiz o‘zgardi – hammasi hisobga olinadi.
Uchta “whereabouts failure” – uchta xato yoki uchta o‘tkazib yuborilgan test – 12 oy ichida yig‘ilsa, hatto ijobiy test bo‘lmasa ham, sportchi jazoga tortilishi mumkin.
Tennis olamidagi yirik doping mojarolari fonida bu tizim yanada qattiqlashgan. Natijada esa boshqa muammo paydo bo‘ldi: sportchilar o‘zlari aytganidek, doimiy nazorat ostida yashash hissidan qiynalmoqda.
Serena Williams ning gaplari shu ruhiy bosimning yuzaga chiqqan ko‘rinishi. U dopingsiz sport zarurligini tan oladi, lekin nazorat va insoniy hayot o‘rtasidagi chiziq tobora xira bo‘layotganini ko‘rsatadi.
Wimbledon maysasida u yana raketka ko‘taradi. Savol esa kortdan tashqarida qoladi: tennis antidoping tizimi sportchini himoya qilyaptimi yoki asta-sekin uning shaxsiy hayotini yeb bitiryaptimi?
