Old Trafford’da VAR va stadiondagi sukunat: muxlislar nimalarni bilmaydi

Old Trafford’da 74 161 tomoshabin bor edi. Lekin eng muhim lahzada – Erling Haalandning bekor qilingan goli atrofidagi VAR tekshiruvida – ularning bari zulmatda qoldi.

Michael Oliver hushtak chaldi, golni ko‘rsatdi, Manchester City o‘yinchilari xursand bo‘ldi. Tomoshabinlar esa, odatdagidek, ofsayd chizig‘i Haalandga yoki uzatmaga tegishli deb o‘yladi. Asl masala Enzo Fernandez bilan bog‘liq ekanini faqat televizor qarshisida o‘tirganlar bildi.

Stadiondagilar uchun esa bu faqat navbatdagi tushunarsiz pauza, navbatdagi g‘azab, navbatdagi bo‘sh ekranga tikilish bo‘ldi.

Televizor bor, audio bor. Stadionda esa – sukunat

Televizion translyatsiyada sharhlovchilar VAR xonasidagi gaplarni eshitadi, izoh beradi, vaziyatni tushuntiradi. Ular VARni eshitadi, lekin hakamni emas. Baribir, tomoshabin uchun rasm ancha tiniq.

Stadiondagilar-chi? Ular esa faqat bitta narsani ko‘radi: hakam qulog‘iga qo‘lini qo‘yadi, uzoq kutish, keyin qo‘l ishorasi. Qaror bor, izoh yo‘q.

Bu faqat eng bahsli epizodlargagina taalluqli emas.

Selhurst Park’dagi Axel Disasi holatini olaylik. Crystal Palace himoyachisi, Chelsea’dan ijaraga olingan futbolchi, Ipswich Town’ga qarshi 3:2 hisobidagi mag‘lubiyatda qo‘pol o‘yin uchun qizil kartochka oldi. U bir daqiqadan ortiq vaqt davomida chetda tik turdi, VAR qarorni tekshirdi, stadion esa nimani kutayotganini tushunmay turaverdi.

Devor ortida ishlayotgan VAR

VAR futbolga kirib kelganiga deyarli o‘n yil bo‘ldi, ammo stadionga kelgan muxlis hanuz ikkinchi darajali odamdek munosabat ko‘radi. Televizordagi tomoshabin – sharhlovchi orqali – kamida qandaydir kontekst oladi. Stadiondagilar esa “qaror qabul qilindi” degan yozuv bilan kifoyalanishga majbur.

Savol oddiy: futbol hech qachon muxlisga boshqa sport turlari kabi to‘liq ishonch bildirish darajasiga chiqadimi? VAR xonasida nima deyilayotganini ular ham eshitadigan kun keladimi?

Howard Webb va ochiqlik va’dasi

Howard Webb 2022-yilda Premier League hakamlar boshlig‘i bo‘lib kelganida, ko‘proq shaffoflik va ochiqlikni va’da qilgan edi. U bu yo‘lda ancha ish qildi. “Match Officials Mic’d Up” ko‘rsatuvi yirik Yevropa ligalari orasida kashshof bo‘ldi.

Webb uchun bu mantiqiy qadam edi. U Angliyaga qaytishidan oldin Major League Soccer hakamlariga boshchilik qilgan, u yerda VAR audiosi bilan ishlash bo‘yicha tajriba allaqachon boshlangan edi.

MLS 2019-yilda “Inside VAR” ko‘rsatuvi orqali o‘yin tugagach VAR audiosini ommaga chiqarishni boshlagan – aslida bugungi “Match Officials Mic’d Up”ning ilk ko‘rinishi edi.

Ammo audio to‘g‘ridan-to‘g‘ri jonli efirga kirib kelishi – bu boshqa masala. Hozircha bu urinishlar natija bermadi.

Ifab va Fifa tormozi

BBC Sport ma’lumotlariga ko‘ra, turli ligalar va futbol qonun chiqaruvchilari bu borada yakdil fikrga kelolmayapti. Webb qoidalarni yumshatish, oxir-oqibat jonli audio berishga ruxsat olish uchun tuzilgan ishchi guruh tarkibida ishlamoqda.

Lekin Ifab, ayniqsa Fifa, parda ortini to‘liq ochishga yaqin ham emas. Qoidalarni o‘zgartirish bo‘yicha suhbatlar doimiy ravishda to‘xtab qoladi: dunyo bo‘ylab aloqa sifati, tekshiruv paytida hakamlarga tushadigan bosim, hakamlar obro‘siga putur yetishi xavfi – bularning barchasi qarshilik uyg‘otmoqda.

Asosiy muammo – sub’ektivlik. VAR qarorlarining katta qismi talqin masalasi. Devor ortidagi ovozni eshitgan muxlislar ham istalgan qarorga rozi bo‘lmasligi mumkin. Hamma narsa ochiq bo‘lsa, bahs yanada kuchayishi aniq.

Ifab bosh kotibi va ijrochi direktori Lukas Brud bundan uch yil avval BBC Sport’ga bergan intervyusida jonli audio “xaos” keltirib chiqarishini aytgan, sababi – bir vaqtning o‘zida juda ko‘p odam gapiradi.

Webb esa bu yo‘lda tajriba o‘tkazgan yagona hakamlar rahbari bo‘lib qolmoqda.

MLS – muvaffaqiyatli tajriba, ammo davom yo‘q

2020-yil avgustida, Covid tanaffusidan keyin o‘tkazilgan “MLS is Back Tournament” paytida liga tarixda ilk va hozircha yagona bor jonli VAR audiosini efirga uzatdi. O‘yin davom etayotgan paytda VAR va hakamlar o‘rtasidagi muloqot tomoshabinga yetib bordi.

Tajriba muvaffaqiyatli deb baholandi. Lekin oradan olti yilga yaqin vaqt o‘tdi, boshqa hech bir liga bu yo‘ldan bormadi. MLS kutilganidek butun futbol olamiga yo‘l ko‘rsatadigan namuna bo‘lmadi, faqat VAR tarixidagi kichik izoh bo‘lib qoldi.

Webb ham cheksiz vakolatga ega emas. U faqat Premier League istagan tezlikda harakat qilishi mumkin, chunki hakamlar organi PGMOL bunday masalalarda yakka o‘zi qaror chiqarmaydi.

Premier League – yangiliklar va orqada qolish o‘rtasida

Ingliz futboli ayrim jihatlarda yangilikchi bo‘ldi, ayrimlarida esa boshqa yirik ligalardan ortda qolmoqda.

Bu mavsumda RefCam orqali hakamlarning jonli audiosi sinov tariqasida qo‘llanildi, VAR va hakam o‘rtasidagi muloqot matni e’lon qilina boshladi. Shuningdek, VAR qarorini hakamning stadion mikrofonida e’lon qilishi – tribunadagi muxlis uchun kamdan-kam uchraydigan, ammo muhim yutuq.

Ammo “Match Officials Mic’d Up” hanuz oyiga bir marta efirga chiqadi, xolos. Shu bois ko‘plab bahsli epizodlar bo‘yicha audio haftalab kutib qoladi yoki umuman e’lon qilinmaydi.

Bu yerda Premier League ko‘proq ish qilishi mumkin.

Masalan, La Liga

Ispaniyaning La Liga musobaqasida har bir sub’ektiv VAR aralashuvi – ya’ni hakam monitor yoniga borib qarorini o‘zgartirgan holatlar – bo‘yicha audio va video tasvir o‘yin tugaganidan bir necha soat o‘tib ijtimoiy tarmoqlarda e’lon qilinadi. Haftalar emas, soatlar ichida.

Aks yo‘nalishdagi misol – Serie A. Italiyaning “Open VAR” ko‘rsatuvi, ya’ni “Match Officials Mic’d Up”ga o‘xshash format, o‘tgan mavsum oxirida bekor qilindi. Sabab – hakamlarga tushayotgan bosim.

Bundesliga’da esa hozircha maxsus VAR dasturi yo‘q. Faqat zarur deb topilgan ayrim epizodlar bo‘yicha audio yozuvlar bo‘lishi mumkin, xolos. Kelgusi mavsumlarda bu o‘zgarishi ehtimoli bor, lekin hozircha shunday.

Jonli audio – uzoqdagi manzil

Agar bir kun kelib VAR audiosi jonli efirga uzatiladigan bo‘lsa ham, cheklovlar bo‘ladi. Ko‘pchilik tekshiruvlar o‘yin davom etayotganda amalga oshiriladi. Sharhlovchilar to‘satdan jim bo‘lib qolmaydi, muxlis ham buni xohlamaydi.

Lekin ayrim lahzalar bor – masalan, Cityning goliga oid vaziyat – o‘yin to‘xtagan, stadion kutyapti. Nega aynan shunday paytda audio bo‘lishi mumkin emas?

Bu yerda yana bir texnik muammo paydo bo‘ladi: VAR tekshiruvni darhol boshlaydi, televideniye esa bu ovozga kech ulanishi, kontekstni yo‘qotishi mumkin. VAR kechikishi allaqachon tomoshabin asabini yeydi, ustiga-ustak, TV rejissyori “efirdamiz” deb ishora berishini kutish yanada ortiqcha yuk bo‘ladi.

Lekin texnik yechim topish mumkin. Ehtimol, eng real variant – faqat hakam monitor yoniga kelganida jonli audio berish. Bu kriketdagi DRS jarayoniga o‘xshash, ancha standartlashtirilgan format bo‘lardi.

Avstraliyaning A-League musobaqasida hakam monitor yoniga borganda stadiondagi katta ekranlarda u ko‘rayotgan tasvir jonli ko‘rsatiladi. Ammo yana o‘sha muammo – audio yo‘q.

Bu ham muxlis kutayotgan narsa emas. Old Trafford’dagi yakshanba kungi bahsli epizodlar – Enzo Fernandez ofsaydi, Harry Maguirening to‘pga qo‘l bilan o‘ynashi, Aston Villa maydonida Arsenalga berilmagan penalti – baribir sukunat ichida qolaverardi.

Futbolning texnologiyaga “qo‘rqoqligi”

Futbol texnologiya masalasida boshqa sport turlaridan doim orqada kelgan. VAR ham bundan mustasno emas. Taraqqiyot g‘ildiragi juda sekin aylanmoqda, VAR audiosi masalasida esa bu g‘ildirak deyarli qotib qolgandek.

Stadionga kelgan muxlis hali ham eng oxirgi bo‘lib biladi. Eng ko‘p to‘laydigan, eng ko‘p vaqtini sarflaydigan, eng ko‘p ehtiros ko‘rsatadigan auditoriya – eng kam ma’lumot oladigan guruh bo‘lib qolmoqda.

Savol endi bitta: futbol bu devorni qachon buzadi – yoki tribunadagi muxlisni abadiy VAR eshigi ortida qoldirishga rozi bo‘ladimi?