Old Trafford’dagi jimlik: VAR va stadiondagi muxlislar
Old Trafford’dagi jimlik: VAR gapiradi, stadion eshitmaydi
74 161 tomoshabin Old Trafford’da o‘tiribdi, shovqin, hayajon, klassik derbi. Michael Oliver hushtak chaladi, Erling Haaland gol urdi, Manchester City hisobni ochdi. Lekin eng muhim narsa – ofsayd chizig‘i, Enzo Fernandez ishtiroki – tribunadagi hech kimga tushuntirilmaydi.
Televizor qarshisida o‘tirganlar esa bir necha soniya ichida hammasini bilib oldi: kim ofsaydda, kim to‘sqinlik qildi, VAR nima ko‘rdi, nima dedi. Stadiondagilar esa qorong‘ida qoldi. Yana.
O‘n yil bo‘ldi, muxlis esa hanuz ikkinchi darajali
VAR futbolga kirib kelganiga deyarli o‘n yil bo‘ldi. Lekin stadionga kelgan muxlis hamon ikkinchi navbatdagidek munosabat ko‘radi.
Shanba kuni Selhurst Park’da yana bir sahna. Crystal Palace himoyachisi Axel Disasi Ipswich Town’ga qarshi o‘yinda (3:2) qo‘pol o‘yin uchun maydondan chetlatildi. Chelsea ijarachisi bo‘lgan futbolchi qizil kartochkadan keyin yon chiziq bo‘ylab bir daqiqadan ortiq kutib turdi – VAR qarorni tekshiryapti. Stadiondagi minglab odamlar esa nima bo‘layotganini bilmaydi.
Televizion sharhlovchilar VAR bilan bog‘langan, ular VAR aytayotgan gaplarni eshitadi, lekin hakamni emas. Ularning vazifasi – efirdagi tomoshabinga jarayonni tushuntirish. Stadiondagilar esa bu kontekstdan butunlay uzilgan.
Savol oddiy: futbol qachon boshqa sport turlari kabi muxlisga ishonishni boshlaydi? Qachon VAR nimani muhokama qilayotganini hamma eshitadigan bo‘ladi?
Howard Webb va ochiqlik va’dasi
Howard Webb 2022-yilda Premier League hakamlari rahbari bo‘lib kelganida, “ko‘proq oshkoralik va ochiqlik” va’da qilgandi.
Bu borada ancha ish qilindi. Match Officials Mic’d Up nomli VAR ko‘rsatuvi Yevropaning top ligalari orasida kashshof bo‘ldi. Webb uchun bu mantiqiy qadam edi: u Angliyaga qaytishidan oldin Major League Soccer hakamlar boshlig‘i bo‘lgan, u yerda bu yo‘nalishda tajriba allaqachon boshlangan edi.
2019-yilda MLS Inside VAR ko‘rsatuvi orqali o‘yinlardan keyin VAR audiosini ommaga taqdim etgan ilk liga bo‘ldi. Bu bugungi Match Officials Mic’d Up’ning bevosita ajdodi hisoblanadi.
Ammo audio to‘g‘ridan-to‘g‘ri jonli efirga chiqadigan darajaga olib kelish – hozircha muvaffaqiyatsiz urinish. BBC Sport ma’lumotlariga ko‘ra, ayrim ligalar va qoidabuzarlik ustidan nazoratchilar kelisha olmayapti.
Webb qoidalarni yumshatish, VAR audiosini jonli efirda berishga ruxsat olish uchun tuzilgan ishchi guruh tarkibida. Lekin futbol qoidalarini belgilovchi Ifab, ayniqsa Fifa, bu masalada pardani oxirigacha ochishga yaqin ham emas.
Muloqotlar muntazam to‘xtab qoladi: dunyo bo‘ylab aloqa sifati, tekshiruv paytida hakamlarga bosim ortishi, eng asosiysi – hakamlar obro‘siga putur yetishi mumkinligi haqida xavotirlar bor.
Futboldagi ko‘plab qarorlar sub’ektiv, talqinga ochiq. Devor qo‘yishdan tortib penalti belgilashgacha – deyarli har bir qarorga kimdir rozi bo‘lmaydi.
Ifab bosh kotibi va ijrochi direktori Lukus Brud uch yil oldin BBC Sport’ga bergan intervyusida VAR audiosini jonli efirda eshittirish “xaotik” bo‘lishini, juda ko‘p odam bir vaqtning o‘zida gapirishi muammoni yanada chigallashtirishini aytgandi.
MLS tajribasi – tarixdagi yagona jonli VAR audio
Webb jonli VAR audiosini efirga bergan yagona yuqori darajadagi hakamlar rahbari sifatida alohida o‘rinda turadi.
2020-yil avgustida, Coviddan keyingi MLS is Back turniri vaqtida liga tarixda birinchi va hozircha yagona marta o‘yin davomida jonli VAR audiosini efirga uzatdi. Tajriba muvaffaqiyatli deb baholandi.
Ammo oradan olti yilga yaqin vaqt o‘tdi, boshqa hech qayerda bunday tajriba takrorlanmadi. MLS futbol uchun yangi yo‘l xaritasi bo‘lishi o‘rniga, VAR tarixidagi kichik izoh bo‘lib qoldi, xolos.
Webbning o‘zi ham yolg‘iz qaror qila olmaydi. Pro Ref – hakamlar organi – bunday masalalarda mustaqil harakat qilmaydi, Premier League istagan tezlikda borishi mumkin, xolos.
Ba’zi jihatlarda liga innovatsion, lekin boshqalarda boshqa yirik chempionatlar uni ortda qoldiryapti.
Bu mavsum Angliya hakamlari RefCam orqali jonli audio bilan tajriba o‘tkazdi, shuningdek, VAR va hakam o‘rtasidagi suhbatlarning yozma variantini e’lon qila boshladi. VAR qarorini hakamning o‘zi stadionga e’lon qilishi ham birinchi bo‘lib shu yerda joriy qilingan – stadiondagilar foydasiga kamdan-kam uchraydigan g‘alaba.
Ammo Match Officials Mic’d Up hanuz oyiga bir marta efirga chiqadi, xolos. Tezlik yetarli emas.
La Liga tez, Serie A ortga, Bundesliga ehtiyotkor
Yaxshi tomoni shuki, bu mavsumning ilk Match Officials Mic’d Up soni seshanba kuni efirga chiqadi. Bu Fernandez ofsaydi bilan bog‘liq audioyozuvni ko‘rsatish uchun ideal imkoniyat.
Lekin boshqa bahsli epizodlar-chi? Manchester United Ipswich’ga qarshi o‘yinda Harry Maguire qo‘li bilan to‘pga tegib ketgan vaziyat, Aston Villa maydonida Arsenalga berilmagan penalti – bularning hammasi allaqachon haftalar oldin bo‘lib o‘tgan, audio esa hanuz ommaga taqdim etilmadi.
Mana shu yerda Premier League boshqacha ishlashi mumkin edi.
Ispaniyaning La Liga’siga qarang: ular har bir sub’ektiv VAR aralashuviga oid (ya’ni hakam monitor yoniga borib qarorini o‘zgartirgan holatlarga) audio va videoni o‘yin tugagandan bir necha soat o‘tib ijtimoiy tarmoqlarda e’lon qiladi. Haftalar emas, soatlar ichida.
Italiyaning Serie A’si esa butunlay boshqa yo‘lni tanladi. O‘tgan mavsum oxirida Open VAR – Match Officials Mic’d Up’ning italyancha analogi – hakamlarga bosim oshib ketgani sabab bekor qilindi.
Bundesliga’da umuman VAR ko‘rsatuvi yo‘q, lekin kerak bo‘lganda qisqa audio lavhalar bilan bo‘lishadi. Kelgusi mavsumlarda bu ham o‘zgarishi mumkin, lekin hozircha ehtiyotkorlik ustun.
Jonli audio: orzu, lekin cheklovlar bilan
VAR audiosi jonli efirda uzatiladigan kun, hozircha, uzoqda ko‘rinadi. U bo‘lganda ham, cheklovlar bo‘ladi.
Ko‘pchilik tekshiruvlar o‘yin davom etayotgan paytda sodir bo‘ladi. Sharhlovchilar birdaniga sukut saqlashi, muxlislar esa butun diqqatini faqat VARga qaratishi – realistik emas. Tribunadagi kayfiyatni ham, efirdagi ritmni ham buzish mumkin.
Lekin Haaland goli kabi vaziyatlar bor: o‘yin to‘xtagan, hamma kutyapti, taranglik oshgan. Nega aynan shunday lahzalarda VAR audiosini uzatmaslik kerak?
Bu yerda yana bir texnik muammo chiqadi. VAR tekshiruvni darhol boshlaydi, efir rejissyori esa bu audio oqimiga ulanishga ulgurmasligi mumkin. Natijada tomoshabinlar muhokamaning yarmidan kirib keladi, kontekst yo‘qoladi. VAR kechikishi yetmagandek, endi hakamlar televideniye ruxsatini kutib turishi ham kerak bo‘lib qoladi.
Shunga qaramay, bu muammolarga yechim topish mumkin.
Eng realistik ssenariy – faqat hakam monitor yoniga borganda jonli audio berish. Bu ancha tartibli format: deyarli kriketdagi DRS kabi.
Avstraliyaning A League’ida hakam monitor yoniga borganida stadiondagi katta ekranlarda u ko‘rayotgan tasvir jonli ko‘rsatiladi. Ammo u yerda ham audio yo‘q.
Bu, albatta, muxlislar xohlagan darajadagi ochiqlik emas. Old Trafford’dagi yakshanba kunidagi bahsli vaziyatlar – Fernandez ofsaydi, Maguire qo‘li – baribir to‘liq eshittirilmagan bo‘lardi.
Futbol texnologiya bo‘yicha hanuz orqada
Futbol boshqa sport turlariga qaraganda texnologiya bilan ishlashda doim orqada kelgan.
VAR ham bundan mustasno emas. Qarorlar tezlashdi, xatolar kamaydi, deydi rasmiylar. Lekin tribunadagi muxlis uchun bir haqiqat o‘zgarmayapti: u hali ham jarayon markazida emas, chetda.
Progress g‘ildiragi sekin aylanmoqda. VAR audio masalasida esa bu g‘ildirak deyarli qotib qolgandek.
Savol shunday: futbol qachon nihoyat o‘yin markazidagi eng muhim odam – stadionga kelgan muxlis – bilan bir xil tilda gaplashishni boshlaydi?
