Nobby Stiles ishi: futbolning qora narxi va sud jarayoni
1966-yilgi Jahon chempioni, sobiq Manchester United afsonasi Nobby Stiles o‘limi bo‘yicha to‘liq sud-tibbiy tekshiruv o‘tkaziladi. Sudda ma’lum bo‘lishicha, u miya jarohati bilan vafot etgan.
78 yoshida hayotdan ko‘z yumgan Stilesda surunkali travmatik ensefalopatiya — CTE aniqlangan. Bu tashxis yillar davomida to‘pni bosh bilan qayta-qayta urish bilan bog‘lanib keladi. Uning ishi futbol va miya salomatligi atrofidagi bahsni yanada keskinlashtirdi.
Sud qarori: “Travmatik jarohat” inqilobiy nuqta bo‘ldi
Greater Manchester South hududiy koroneri Chris Morris sud majlisida Stilesning tibbiy hujjatlari miya bo‘yicha mutaxassis tomonidan qayta ko‘rib chiqilgach, inquest — to‘liq sud-tibbiy tergov — o‘tkazilishi shart, degan xulosaga kelganini ma’lum qildi.
Stilesning miyasi neuropatologiya bo‘yicha mutaxassis Dr Daniel du Plessis tomonidan tekshirildi. U tahlillar va tibbiy yozuvlarni o‘rganganidan so‘ng, asosiy o‘lim sababi sifatida Altsgeymer kasalligini ko‘rsatdi. Lekin bu bilan tugamadi.
Dr du Plessis, shuningdek, yuqori bosqichdagi CTE, “stage three limbic predominant age related TDP-43” deb ta’riflangan o‘zgarishlar va kichik tomirli miya qon-tomir kasalligi ham o‘limga hissa qo‘shganini ta’kidladi.
Shu nuqtada ish keskin burildi. Morris shunday dedi: o‘lim sababida travmatik jarohat unsuri borligi tufayli Stilesning o‘limi bo‘yicha rasmiy inquest o‘tkazish zarur, deb hisoblayman. Endi bu masala yopilgan sahifa emas, balki ochiq sud jarayoniga aylanadi.
To‘liq tinglov chorshanba kuni Stockportdagi koronерlar sudida bo‘lib o‘tadi.
“Futbol uni o‘ldirdi”: oila kurashi
Stiles 2020-yilda vafot etgan, ammo uning oilasi uchun bu faqat shaxsiy yo‘qotish emas, balki kurash boshlanishi bo‘ldi. Ular yillar davomida futbol rahbariyatini sobiq futbolchilarga nisbatan mas’uliyatni kuchaytirishga chaqirib kelmoqda.
Norbert “Nobby” Stiles 1942-yilda Manchesterda tug‘ilgan. Qattiqqo‘l, maydon markazida raqibni sindiradigan, lekin o‘z jamoasi uchun hammasiga tayyor bo‘lgan himoyaviy yarim himoyachi. Angliya terma jamoasi safida 28 ta o‘yin, Man Utd safida deyarli 400 ta uchrashuv — bu raqamlar uning o‘yinchi sifatidagi og‘ir yukini ham ko‘rsatadi.
O‘g‘li John Stiles ochiq aytgan: futbol otasini “o‘ldirgan”. U Football Families for Justice (FFJ) guruhini boshqaradi. Bu tashkilot futbol idoralarini sobiq o‘yinchilarga ko‘proq yordam berishga, ularning sog‘lig‘i uchun mas’uliyatni tan olishga undamoqda.
Eng alamli nuqta: Nobby Stiles o‘zining Jahon chempionati medallarini demensiya bilan bog‘liq parvarish xarajatlarini qoplash uchun sotishga majbur bo‘lgan. Bu — Angliya futbol tarixidagi eng yorqin sahifalardan birining ichida yashiringan fojia.
Kollektiv da’vo: futbol idoralari sud oldida
Stiles oilasi yolg‘iz emas. U o‘nlab sobiq futbolchilar va ularning oilalari bilan bir qatorda sudga murojaat qilganlar safida. Ular Football Association, Football Association of Wales va English Football League’ni “e’tiborsizlik va o‘z parvarish majburiyatlarini buzganlik”da ayblab, da’vo qo‘zg‘ashgan.
Ularning advokatlari fikricha, futbol tashkilotlari yillar davomida mashg‘ulotlarda va o‘yinlarda to‘pni takror-takror bosh bilan urish miya jarohatlariga olib kelishi mumkinligini bilgan yoki bilishi kerak bo‘lgan. Ularning ta’kidlashicha, bu xavflar o‘n yillab ma’lum bo‘lib kelgan.
Mart oyida Football Association vakillari High Court majlisida bunday aloqadorlik “ilmiy jihatdan isbotlanmaganini” aytishdi. Ularning pozitsiyasi aniq: to‘pni bosh bilan urish yoki “vaqti-vaqti bilan” bosh miyasining chayqalishi doimiy miya shikastiga olib kelishi ilm bilan qat’iy tasdiqlanmagan, degan da’vo.
Bir tomonda — ilmiy dalillarni kutayotgan idoralar. Ikkinchi tomonda — hayotini futbolga bag‘ishlagan, ammo keksaligida miya kasalliklari bilan kurashayotgan avlod.
Gordon McQueen ishi va dahshatli statistika
Bu mojaro Nobby Stiles bilan boshlangani yo‘q va u bilan tugamaydi. Yanvar oyida sobiq Scotland, Man Utd va Leeds United himoyachisi Gordon McQueen o‘limi bo‘yicha o‘tkazilgan inquest muhim xulosa chiqardi: to‘pni bosh bilan urish uning miya jarohatiga “ehtimol” hissa qo‘shgan va bu jarohat o‘limiga ta’sir etgan omil bo‘lgan.
McQueen ham CTE tashxisi bilan yashagan. Uning qizi, teleboshlovchi Hayley McQueen, 1966-yilgi Angliya Jahon chempioni avlodi asosan neyrodegenerativ kasalliklar tufayli “deyarli butunlay yo‘q bo‘lib ketganini” aytgan.
Bu og‘ir so‘zlar 2019-yilda e’lon qilingan tadqiqot fonida yanada dahshatli eshitiladi. Football Association va Professional Footballers’ Association (PFA) hamkorligida o‘tkazilgan o‘sha tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, sobiq futbolchilar umumiy aholi bilan tenglashtirilganda neyrodegenerativ kasallikdan vafot etish ehtimoli uch yarim baravar yuqori.
Bu raqam futbol olamida befarq qarab bo‘lmaydigan signalga aylangan.
Yangi avlod uchun keskin burilish
Bosim ostida qolgan FA allaqachon keskin choraga qo‘l urdi: 2026-yilgacha 11 yoshgacha bo‘lgan bolalar futbolida to‘pni bosh bilan urishni bosqichma-bosqich butunlay bekor qilish rejalashtirilgan. Bu qaror bir avlod futbolchilari boshdan kechirgan og‘ir tajribalardan keyin qabul qilinayotgan ehtiyot chorasi sifatida ko‘rilmoqda.
Ammo savol ochiq: bu o‘zgarish juda kech emasmi?
Nobby Stiles ishi bo‘yicha o‘tkaziladigan inquest nafaqat bir insonning o‘lim sababini aniqlash haqida. Bu futbol tarixining butun bir bobini qayta ko‘rib chiqish, o‘yin zavqi va sog‘liq narxi o‘rtasidagi chegarani qayta chizish haqida.
1966-yilgi kubokni ko‘tarib chiqqan avlod endi sud zalida ovoz bermoqda. Endi navbat futbolning o‘zida: bu ovozni eshitadimi yoki yana bir avlod shon-shuhrat evaziga sog‘lig‘idan ayriladimi?
