Monakodagi podium drama: Gasly va Alpine ning bahsi
Monakoda uch oy avval nishonlangan shampan hozir achchiq ta’m beradi. FIA tarkibidagi International Court of Appeal Pierre Gasly’ga qaytarilgan vaqt jazolarini yana kuchga kiritdi va fransiyalik haydovchi uchinchi o‘rindan yettinchiga tushib ketdi. Podium esa Red Bull yosh umidi Isack Hadjar qo‘liga o‘tdi.
Bu qaror Monzada, juma kuni e’lon qilindi. Va u nafaqat Alpine, balki butun paddokda qizg‘in bahsga sabab bo‘ldi.
Monako kechagi: ikki jarima, bir qayta tiklangan podium va yangi shikoyatlar
Iyun oyida bo‘lib o‘tgan Monaco Grand Prix yakunida Gasly marraga uchinchi bo‘lib kelgan, ammo pit-leyndagi tezlik cheklovini ikki marta buzganlik uchun ikkita besh soniyalik jarima olgandi. Shunday qilib, dastlabki natijada u yettinchiga tushgan edi.
Alpine o‘sha payt qarshi hujumga o‘tdi. Jamoa hakamlar hay’ati pit-leyndagi tezlik oshirilganini isbotlay olmaganini, vaqt o‘lchash tizimidagi nurlanish nuqtalari joylashuvi noaniqlik tug‘dirganini ko‘rsatib berdi. Shundan so‘ng hakamlar Gasly jarimalarini bekor qildi va fransuzning “yo‘ldagi” uchinchi o‘rni qayta tiklandi.
Bu esa paddokdagi boshqa raqiblarni jim qoldirmadi. McLaren va Red Bull International Court of Appeal darajasida shikoyat kiritdi. Ishlar Dutch Grand Prix’dan keyingi haftada Parijda, yopiq eshiklar ortida ko‘rib chiqildi.
McLaren va Red Bull pozitsiyasi: “Bir poygada – bitta mezon bo‘lishi kerak”
Ikki jamoa asosiy nuqtani juda aniq qo‘ydi: hakamlar o‘zlarining dastlabki qarorini – pit-leyndagi tezlik oshirilgani uchun berilgan jazolarni – bekor qilishga haqli emas edi.
Ularning fikricha, barcha haydovchilar bir xil rasmiy vaqt o‘lchash tizimi asosida poygaga tayyorlanadi, pit-leyndagi tezlik cheklovi ham shu tizim kalibrlashi bilan belgilanadi. FOM tomonidan boshqariladigan tizim pit-leyndagi tezlikni lahzalik o‘lchov emas, balki pit yo‘lagining boshlanishi va oxiridagi vaqt nurlari orasidagi o‘tish vaqtiga qarab, o‘rtacha tezlik sifatida hisoblaydi.
Monakoda olti nafar haydovchi pit-leynda tezlikni oshirgani uchun jazoga tortilgan. Besh nafari jarimani poyga davomida o‘tab bo‘ldi. Alpine esa Gasly bo‘yicha jazoni marragacha “ushlab turdi” va keyin huquqiy eshikni ochdi: right of review bo‘yicha ariza topshirdi va yutdi.
McLaren va Red Bull uchun bu tenglik tamoyiliga zarba edi. Ular, xuddi shu qoidani buzgan boshqa haydovchilar jazoni qabul qilgan bir paytda, Alpine’ning poygadan keyin o‘ziga alohida yo‘l ochishi sport adolatiga zid, deb hisoblaydi.
Yana bir muhim nuqta – xavfsizlik. Pit-leyndagi tezlik cheklovi, avvalo, xavfsizlik uchun joriy qilingan. Raqiblar nazarida, poygadan keyin, orqaga qarab hisob-kitobni boshqa uslubda qayta qilish va shu asosda jazoni bekor qilish xavfsizlik qoidalarining izchilligini yemiradi.
Ularning hujjatlarida hakamlar qarori “e’tirof etib bo‘lmaydigan daliliy xatolar”ga asoslangani, “yetarli emas, qarama-qarshi va huquqiy jihatdan zaif” ekani ta’kidlandi.
Motorsport UK ham uchinchi tomon sifatida so‘zga chiqib, agar bunday qaror kuchda qolsa, milliy federatsiyalar ham rasmiy va qabul qilingan o‘lchov tizimlarini keyinroq bir jamoaning alohida hisob-kitobi bilan chetga surishga majbur bo‘lishi mumkinligini ogohlantirdi.
Ularning talabi oddiy edi: poyga davomida barcha jamoalar uchun yagona bo‘lgan rasmiy vaqt tizimi – yagona mezon bo‘lib qolishi shart.
Alpine himoyasi: “60 km/soat oshirilgani isbotlanmadi”
Alpine esa o‘z chizig‘ini oxirigacha ushladi. Ular uchun masalaning markazida bitta savol turardi: Gasly haqiqatda 60 km/soat tezlik cheklovini oshirdimi yoki yo‘qmi?
Jamoa reglamentda tezlik faqat rasmiy vaqt o‘lchovchi orqali aniqlanishi shartligi aniq yozilmagani, ustiga ustak, FOM tomonidan qo‘llanilgan masofa parametri noto‘g‘ri bo‘lgani uch oy oldin ham tan olinganini eslatdi. Demak, natijaviy jarima qayta ko‘rib chiqilishi kerak, degan fikrni ilgari surdi.
Alpine pit-leyndagi masofani aniqlash uchun uchta manbaga tayandi:
- FOM GNSS ma’lumotlari
- o‘zining Leica lazer o‘lchovlari
- Ridge & Partners LLP tomonidan mustaqil o‘lchov
FOM ma’lumotlariga ko‘ra, rasmiy tizim ishlatgan 2692 sm o‘rniga haqiqiy minimal masofa 2615 sm bo‘lishi kerak edi. Shunday bo‘lganda, Gasly qayd etgan vaqtlar bo‘yicha o‘rtacha tezlik 60 km/soatdan past chiqadi. Demak, qoidabuzarlik yo‘q.
Alpine bu qisqartirilgan masofadan foydalanish xavfsizlikka putur yetkazmasligini, noto‘g‘ri qo‘llangan jazoni to‘g‘rilash raqiblarning holatidan qat’i nazar qonuniy ekanini, boshqa jamoalar esa right of review talab qilmaganini ta’kidlandi. Ularning fikricha, hakamlar hay’ati Gasly qoidani buzmaganiga ishontiradigan darajada dalilga ega bo‘lgan.
Sud qarori: “Bitta poyga – bitta kalibrovka”
International Court of Appeal qarorni tamomila boshqa nuqtadan ko‘rdi. Ular tezlik cheklovining o‘zi emas, balki bu cheklovni qanday o‘lchash va unga qanday hukm chiqarish masalasiga e’tibor qaratdi.
Rasmiy vaqt tizimi pit-leyndagi tezlikni 2692 sm deb belgilangan masofa asosida hisoblagan. Bu raqam har bir ishtirokchi uchun bir xil bo‘lgan, barcha jamoalar pit-leyn limiterlarini aynan shu parametrga moslab sozlagan.
Sud shu masofani “fizik o‘lchov emas, balki hisoblash uchun qabul qilingan notional parametr” deb atadi. Ya’ni, bu raqam poyga boshidan oxirigacha hamma uchun umumiy bo‘lgan kalibrovka. Shuning uchun keyinchalik geometrik tahlil yordamida faqat Alpine uchun alohida masofa kiritish sport adolatiga zid, degan xulosaga keldi.
Sudga ko‘ra, 2692 sm “xato hisob” emas edi – pit-leyn konfiguratsiyasi nuqtai nazaridan boshqa variant ham mumkin bo‘lgan, lekin poyga davomida tanlangan yagona parametr shu bo‘lgan. FIA tamoyillariga ko‘ra, sport tengligi va bir xil munosabat aynan shu mezonni himoya qilishni talab qiladi.
Shu bilan birga, sud vaqt o‘lchash tizimini “xatosiz” deb e’lon qilmadi. Tizim nosozlik, noto‘g‘ri vaqt, noto‘g‘ri signal yoki boshqa texnik xato dalillari bo‘lsa, shubha ostiga olinishi mumkinligi alohida qayd etildi.
Alpine’ning pozitsiyasi esa bir joyda qulab tushdi: bitta poyga davomida hamma uchun amal qilgan rasmiy kalibrovkani faqat bitta raqobatchi uchun poygadan keyin o‘zgartirish – qabul qilib bo‘lmaydigan amaliyot sifatida baholandi.
Sud shunday jumla bilan chiziq tortdi: raqobatchilar poyga davomida mashinalarini kalibrlash, texnik va strategik qarorlarni bitta rasmiy mezon asosida qabul qilishga majbur bo‘la turib, poyga tugagach, o‘sha mezon o‘rniga boshqa geometrik yoki o‘lchov metodikasi kiritilishi mumkin emas.
Gasly pit-leyndan o‘tgan vaqtlar – 1,604 va 1,602 soniya. Agar o‘rtacha tezlik aniq 60 km/soat bo‘lganda, u taxminan 2673 sm va 2670 sm masofa bosib o‘tishi kerak edi. FOM esa Gasly’ning real trayektoriyasini aniq o‘lchamagan, demak, u aynan shu masofani bosib o‘tganini isbotlay olmaydi.
Alpine o‘z rekonstruksiyasini “eng yaxshi taxmin” deb atadi. Sud uchun bu yetarli emasdi – santimetr darajasidagi aniqlik ta’minlanmagan.
Natijada hakamlar hay’atining Gasly jarimalarini bekor qilish qarori xato deb topildi. International Court of Appeal McLaren va Red Bull shikoyatlarini qondirdi, Gasly’ning ikkala besh soniyalik jazosi qayta tiklandi. Podiumdan uch oy o‘tib tushib ketish – Formula 1 tarixidagi kamdan-kam uchraydigan holatlardan biri.
FIA va Alpine sud xarajatlarini teng taqsimlab to‘lashga majbur bo‘ldi.
Alpine kayfiyati va keyingi qadamlar
Alpine bu qarordan norozi. Jamoa ichkarisida barcha variantlar ko‘rib chiqilayotgani, hatto ishni Court of Arbitration for Sport darajasiga olib chiqish ham stol ustida ekani ma’lum.
Jamoa vakili rasmiy bayonotida Alpine qaror bilan rozi emasligini, shunga qaramay Parijdagi eshituv paneli hukmini tan olishini bildirdi. Ular Car #10 poyga davomida pit-leyn tezlik cheklovini bir marta ham oshirmaganiga hanuz qat’iy ishonadi.
Natija – ular kutgandek emas. Alpine o‘zini nohaq jazolangan deb biladi, lekin shunga qaramay, mavsum oxirigacha trek ustidagi natijalarni yaxshilashga, chempionatdagi keskin kurashni davom ettirishga bel bog‘laganini aytmoqda. Jamoa motivatsiya va maqsadlaridan voz kechmaydi, deydi ular.
FIA uchun ogohlantiruvchi signal
FIA ham bu ishni chetda turib kuzatmadi. Tashkilot Formula 1 vaqt o‘lchash tizimi metodologiyasi va unga bog‘liq reglamentlarni qayta ko‘rib chiqayotganini ma’lum qildi. Shuningdek, right of review va apellyatsiya jarayonlari ham tahlil qilinadi.
Federatsiya hakamlar hay’ati mustaqilligi va ob’ektivligini yana bir bor himoya qildi, lekin ICA qarorlaridan keyin o‘z jarayonlarini sinchiklab tahlil qilishlarini ham ochiq aytdi. Hakamlar muntazam ravishda malaka oshirishi, har bir ICA qarori esa ichki ishlash uslubini takomillashtirish uchun o‘rganib chiqilishi ta’kidlandi.
Monakodagi bu murakkab ish yakunlandi. Lekin savol ochiq qoladi: keyingi safar pit-leyn tezligi, vaqt nurlari va sport adolati chizig‘i yana to‘qnash kelganda, paddok bu nozik muvozanatni qanday saqlab qoladi?
