Marokashdagi migratsiya fojiasi: Uch yosh yigitning taqdiri
Kasablanka, Marokash — Bu safar yevropalik skautlar emas, umid ortidan yugurgan yosh yigitlar chegaraga oqib bordi. Uch ism, uch taqdir, bitta fojia: Ayoub Akbili, Hamza Haibouri va Abdelouahed Iken. Ular Marokash bilan Ispaniya o‘rtasidagi eng dahshatli migratsiya inqirozining yuzsiz statistikasi emas, uning eng og‘riqli chehralari bo‘lib qoldi.
Chegaraga tomon oqayotgan olomon
O‘tgan oy Marokash va undan tashqaridan 70 mingdan ortiq kishi Shimoliy Afrikadagi Ispaniya hududi bo‘lgan Ceuta tomon yopirildi. Kimdir suzib, kimdir to‘siqlardan oshib o‘tdi. Raqamlar sovuq: rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, kamida 90 kishi chegarani kesib o‘tishga urinish chog‘ida halok bo‘ldi. Huquq faollari bundan ham ko‘proq qurbon borligini aytyapti. Ko‘plab oilalar hanuz yaqinlarining jasadini topa olmadi.
Chegara bo‘shab qoldi, ammo iztirob yo‘qolmadi. Tirik qolganlarning deyarli barchasi Marokashga qaytarildi, ikki davlat xavfsizlik choralarini keskin kuchaytirdi. Rasmiylar bo‘lib o‘tgan voqeani ijtimoiy tarmoqlardagi mish-mishlar va odam savdosi tarmoqlaridan ko‘rmoqda. Migrantlar esa bir ovozdan gapirmoqda: ishsizlik, past maosh, yo‘q imkoniyatlar.
Diplom bilan zavodga, zavoddan chegaraga
Ayoub Akbili 31 yoshda edi. Tangierda yashardi, Ceutaga eng yaqin shaharlardan biri Fnideqdan bir soatlik yo‘l. Migratsiya haqida o‘ylagan, ammo yaqinlari aytishicha, noqonuniy yo‘lni hech qachon jiddiy ko‘rib chiqmagan.
U fizika bo‘yicha oliy ma’lumotga ega, lekin mutaxassisligi bo‘yicha ish topa olmadi. Avto ehtiyot qismlar zavodida ishlardi. Oyligi 421 dollar atrofida — mamlakat o‘rtacha ish haqidan biroz yuqori. Statistikaga qaralsa, Marokash avtomobil sanoati markaziga aylanishni maqsad qilgan, iqtisodiyot 4,5 foizga o‘sishi kutilmoqda. Ammo qog‘ozdagi o‘sish Akbili singari yoshlar uchun haqiqiy ish o‘rinlari va munosib maoshga aylanmayapti.
Bir kuni tushdan keyingi navbatchilikda u Facebook lentasini aylantirar ekan, Ceutaga o‘tib olayotgan odamlar haqidagi postlarga ko‘zi tushdi. Shunda hammasi o‘zgardi. Onasining churraga operatsiyasi uchun pul kerak edi. Chegara to‘satdan imkoniyatdek ko‘rindi.
“Uning fikri butunlay o‘zgardi. Oldin noqonuniy migratsiya haqida o‘ylamagan odam birdan ‘borib bo‘lsa bo‘ldi’ darajasiga keldi”, — deydi qarindoshi va xonadoshi Abdelhakim Saadaoui.
31 iyul kuni ular haydovchiga 129 dollar to‘lab, Ceuta chegarasiga yaqin joyga yetkazishni so‘radi. Bu ular uchun ikki oylik ijara puli bilan teng edi.
Chegaraga yetishganda, Saadaoui ko‘rgan manzarani bitta so‘z bilan ifodalaydi: tartibsizlik. Uzoqdan olomon chumolidek ko‘rinardi. Ko‘chalar chegaraga qarab yugurayotgan odamlar bilan to‘lgan. Politsiya shovqin granatalari va ko‘zdan yosh oqizuvchi gaz ishlatib, oqimni to‘xtatishga urinardi.
Saadaoui ortga qaytishga qaror qildi. Akbili esa davom etdi. Ular telefon orqali aloqada bo‘lib turishdi.
Keyin telefon jim bo‘lib qoldi.
Ichki ishlar vazirligi hujjatlarida qayd etilishicha, Akbili 31 iyul kuni soat tungi 12 da vafot etgan. O‘lim sababi “no tabiiy”, “og‘ir bosh jarohati” deb yozilgan. U Khenifradagi tug‘ilgan qishlog‘ida dafn etildi. Oilasiga aytilishicha, u jarlikdan qulab tushgan. Vazirlik Marokash tomonida qayd etilgan 11 o‘limdan biri jarlikdan yiqilish oqibatida bo‘lganini bildirdi.
Ammo qarindoshlari savol bilan qolgan. Akbilining amakivachchasi Zakaria Akbili shubhalanmoqda: “Uning telefoni ham, hamyoni ham butun qolgan. Jarlikdan qulagan odamda bu qanday bo‘lishi mumkin?”
Maydondan migratsiya yo‘liga
Ikkinchi ism — futbolchi. Hamza Haibouri, 28 yosh. U Marokash ikkinchi divizioni jamoasi Kenitra Athletic Club safida to‘p surgan. Bolalikdan do‘sti bo‘lgan Bilal Ratib aytishicha, Hamzaning orzusi aniq edi: Yevropada o‘ynash.
Haibouri Martilda ta’til o‘tkazayotgan edi. Bu shahar Ceutadan atigi 40 kilometr narida joylashgan. U ham odamlar chegaraga qarab oqib ketayotganini ko‘rib, oqimga qo‘shildi. Uning o‘limi haqida xabarni birinchi bo‘lib klub ishqibozlari uyushmasi e’lon qildi.
Ratib eslaydi: Hamza yoshligida Fransiyaga borgan, o‘shandan beri qaytishni xohlagan.
“U har doim chet elda yashash, Fransiyaga borish, u yerda yaxshiroq futbol, yaxshiroq hayot topish haqida o‘ylardi”, — deydi u.
Hamzaning maydon tashqarisidagi qiyofasi ham boshqacha edi. “Biz yosh, sho‘x paytlarimizda ham u bomdodga masjidga birinchi bo‘lib borardi. Juda dindor edi”, — deydi Ratib.
Haibourining yagona daromadi futbol edi. O‘ynagan paytida oyiga 540 dollar atrofida topardi. Ammo bu yil u umuman maydonga tushmadi. Orzu turgan joyda, imkoniyat yopilib qoldi. U esa uni Ceuta chegarasida izladi.
Facebookdagi “go‘zal hayot” va suv ostidagi haqiqat
Uchinchi ism — 19 yoshli o‘quvchi. Abdelouahed Iken Agadirdagi maktabni tugatish arafasida edi. U ham Facebookda yashardi — ammo o‘zining emas, Italiyaga ko‘chib ketgan do‘stining suratlarida. Brend kiyimlar, mashinalar, yevrolar. Ekrandagi porloq hayot uni o‘ziga tortardi.
Ceuta chegarasi “ochildi” degan gap tarqalganda, u onasidan “uyga borish” uchun pul so‘radi. Ammo yo‘lini butunlay boshqa tomonga burdi. Iken do‘stlari bilan 850 kilometr yo‘l bosib, shimolga, Ceutaga ketdi.
Qarindoshi Housine Zligui uning o‘limi haqida ham Facebook orqali bilib qoldi. Endi oila jasadni uyga qaytarish bilan ovora.
Iken suzishni bilmasdi. U o‘tish uchun maxsus qutqaruv jiletini sotib olgan. Qaytib kelgan do‘stlari aytishicha, u suvda qiynalib qolgan, keyin esa ko‘zdan g‘oyib bo‘lgan. Zligui so‘zlariga ko‘ra, u cho‘kib ketgan.
Ko‘plab marokashliklar uchun Yevropa — ish, barqarorlik va kelajak umidi. Tashqariga chiqqanlar qaytib kelganda, ko‘plab hashamatli kiyimlar, mashinalar, valyuta bilan ko‘rinish beradi. Ular mahallada muvaffaqiyat ramziga aylanadi. Va hasad manbaiga ham.
Raqamlar bu tasvirni tasdiqlaydi: bu yilning dastlabki olti oyida chet elda yashayotgan marokashliklar jo‘natgan pul miqdori 6,6 milliard dollarga yetdi. Bu mamlakat yalpi ichki mahsulotining 3 foizidan ko‘prog‘iga teng.
Jasaddan ham qimmat yo‘l
Chegaradagi fojia bilan tugamaydigan azob — jasadni uyga qaytarish. Ratib va Zligui ma’lumotiga ko‘ra, Ceutadan marokashliklar jasadini olib chiqish uchun oilalardan qariyb 2 500 yevro (2 900 dollar) so‘ralgan.
Bu raqam mustaqil tasdiqlanmagan, biroq odatiy tartib oson emas: Ispaniyadan Marokashga jasad olib chiqish uchun Marokash konsulligi ruxsati, Ispaniya tomonidan berilgan maxsus mortuariya tranzit hujjati kerak bo‘ladi. Marokash qoidalariga ko‘ra, tobut muhrlangan bo‘lishi, o‘lim yuqumli kasallikdan bo‘lmaganini tasdiqlovchi sertifikat taqdim etilishi shart.
Ceuta hukumati matbuot kotibi aytishicha, halok bo‘lganlar jasadini qaytarish uchun zarur hujjatlar tayyor. Ammo Marokash tomoni ularni qabul qilmagan. Marokash hukumati repatriatsiya kechikayotgani, xarajatlarni kim qoplayotgani va oilalarga yordam berish-bermasligi haqidagi savollarga javoban yuborilgan elektron xatga javob qaytarmagan.
Ceutadagi sud-tibbiyot xizmati rahbari Manuel Aparcero ma’lumotiga ko‘ra, Ispaniya tomoniga chiqarilgan 82 migrant jasadida sud-tibbiy ekspertiza yakunlangan.
Haibourining singlisi Ceutadagi rasmiylarga akasining shaxsini tasdiqlash uchun DNK tahlili topshirdi. Ratibning aytishicha, unga akasining shaxsini tasdiqlovchi hujjatlar — shaxsiy guvohnoma va haydovchilik guvohnomasi qaytarilgan, ammo jasadni ko‘rishga ruxsat berilmagan.
“Jasadni qaytarish uchun 20 kun, balki undan ham ko‘proq vaqt ketadi”, — deydi Ratib. “Oilalarning azobini tasavvur qilib bo‘lmaydi.”
Marokashdagi Trade Union Network for Migration tashkiloti Marokash va Ispaniya hukumatlarini halok bo‘lganlar jasadini oilalariga qaytarish xarajatlarini o‘z zimmasiga olishga chaqirdi.
Orqaga yo‘l yo‘q degan so‘z
Tangierga qaytgan Abdelhakim Saadaoui endi boshqa hamkasblari bilan birga yashamoqda. U Akbili bilan bo‘lgan xonaga qaytishni ko‘tara olmadi.
Chegaradagi so‘nggi suhbatini unutolmaydi. “U menga: ‘Men bu yerdan qaytmayman’, degandi”, — deydi Saadaoui. “Va rost bo‘ldi. U endi hech qachon qaytmaydi.”
Yevropaga eltadigan yo‘lni ko‘rgan har bir yigit, har bir oila bugun bitta savol bilan qolgan: bu narxga arziydimi?
