Markaziy yarim himoyachi 100 million funt turadi: sabablari

Yozgi oynada ingliz klublari orasidagi eng qimmat 10 transferning sakkiztasi bitta chiziqqa urildi: markaziy yarim himoya. Bu tasodif emas. Bu bozorning yangi markazi.

Narxni belgilashda ko‘p omillar bor: yosh, shartnoma muddati, statistik ko‘rsatkichlar, jarohatlar tarixi, hatto Tottenham’ning navbatdagi “shoshqinligi”. Lekin har qanday muzokara bir nuqtadan boshlanadi – bozorni o‘lchashdan.

Shu yerda Tottenham sahnaga chiqdi. Klub iyun oyida West Ham’dan Mateus Fernandes’ni 85 million funt evaziga olib, o‘z rekordini yangiladi. To‘rt kun o‘tib, Newcastle’dan Sandro Tonali 100 millionga kelgach, bozorning butun shkalasi siljidi. Shundan keyin Bruno Guimaraes, Morgan Rogers, Elliot Anderson, Carlos Baleba va Enzo Fernandez atrofidagi summalar ham shu yangi “me’yor”ga qarab hisoblandi.

Ikki oylik shov-shuv yakunida, Premier League klublari kichik bir davlat – Andorra yalpi ichki mahsulotiga yaqin pul sarflagan bir paytda, stadionlarda ham, ofis xonalarida ham bir savol aylanyapti: bu raqamlar qanchalik mantiqli? Futbolchilar haqiqatan ham shuncha turadimi? Klubga qanday real qiymat qo‘shyapti?

Yig‘ilgan pul, tarqalgan savol

Bu savolning ikkita asosiy javobi bor: futbolchining maydondagi ta’siri va klubning tijoriy qudratiga qo‘shgan hissasi. Tijorat tomoni bo‘yicha faqat qo‘l bilan sanarli darajadagi superyulduzlar yirik Premier League klubi daromad ko‘rsatkichlarini sezilarli siljitib bera oladi.

Maydondagi ta’sir esa ko‘proq ko‘rinadi, lekin baribir chegaralangan. Virgil van Dijk jarohati sabab Liverpool tarkibidan 2020/21 mavsumining katta qismini o‘tkazib yuborganida, jamoa avvalgi mavsumdan 30 ochko kam to‘pladi. Uning yo‘qligi hammasini tushuntirib bera olmaydi – Jurgen Klopp tarkibida jarohatlar to‘lqini bor edi, ustiga-ustak yakunlovchi zarbalar sifati ham tushib ketgan.

Man City 2024/25 mavsumida Rodri’siz o‘xshash qulashi boshidan kechirdi. Lekin yana o‘sha gap: bitta futbolchining yo‘qligi – katta muammoning bir bo‘lagi xolos.

Bozorni ichidan o‘rganganlardan biri – Twenty First Group bosh razvedka direktori Omar Chaudhuri. Ular yillar davomida transfer strategiyasi ustida ishlagan, bozorni tahlil qilgan. Xulosa keskin: aksariyat transferlar yakka o‘zi klub natijasini tubdan o‘zgartirmaydi.

Shunday bo‘lsa, 100 million funtlik futbolchiga asos bormi?

“Mutlaq ichki qiymat nuqtai nazaridan – yo‘q,” deydi Chaudhuri. “Bir futbolchining butun mavsum davomida jamoa natijasiga ta’sirini tahlil qilsangiz, bu uch-to‘rt, balki besh ochkodan oshmaydi. Faqat Lionel Messi Inter Miami’dagi holatdagidek, atrofdagilardan mutlaqo boshqa darajada bo‘lsa, gap boshqa.”

U misol keltiradi: Enzo Fernandez yaxshi futbolchi, lekin “transformatsion” emas. Premier League darajasi shunchalik balandki, butun jamoani o‘zgartirib yuboradigan futbolchini topish juda qiyin. Transfer summasi 125 million, lekin butun shartnoma davomida umumiy sarf 200 millionga chiqishi mumkin. Manchester City uchun “Enzo bor” va “Enzo yo‘q” stsenariysi orasidagi farq 200 million funtlik qo‘shimcha daromad keltiradi, deb aytish – hisob-kitobni cho‘zib yuborish bo‘ladi. Lekin bozor narxni shunday qo‘ygan bo‘lsa, klub bunga bo‘ysunadi. Hammaning o‘zi ham shuncha to‘lashga tayyor bo‘lsa, sen ham shu shishirilgan bozor ichida o‘ynaysan.

Ko‘zga ko‘rinmaydigan xavf

Bozor tobora ko‘proq chalg‘ituvchi, hatto buzuvchi tus olyapti. Klublar yirik summalarga tortilyapti: yomon seriya, bosim, tez natija istagi – hammasi transferni “tezkor yechim” sifatida ko‘rsatadi. Amalda esa bu yo‘l ko‘p marta o‘zini oqlamagan.

“Transfer bozori jamoani yaxshilash uchun haddan tashqari yuqori baholanadigan imkoniyat,” deydi Chaudhuri. “Hamma uni asosiy yo‘l deb ko‘radi, chunki maydondagi muvaffaqiyatni futbolchilar sifati bilan bog‘lash oson. Lekin tarixiy ma’lumotlarga qarasak, klubning transfer oynasida qilgan sof sarfi bilan keyingi mavsumdagi o‘sish yoki pasayish darajasi o‘rtasida hech qanday bog‘liqlik yo‘q – mutlaqo. Bu juda hayratlanarli. 200 million sof sarf qilgan klub ham, 200 million sof daromad qilgan klub ham keyingi mavsumda o‘rnini o‘zgartirish bo‘yicha bir-biridan ko‘proq yoki kamroq “kutilmaydi”.”

Haqiqat shuki, aniq, uzoq muddatli reja va unga sodiqlik – betartib, vahimali xarajatlardan ko‘ra samaraliroq. Katta klublarning isrofgarchiligi esa qolganlar uchun imkoniyat yaratadi. Brighton va Brentford bu bozorning eng yuqori nuqtasida futbolchi sotib, o‘rnini ancha real narxlardagi variantlar bilan to‘ldirib, vaznidan og‘ir zarba berib kelyapti.

“Biz klublarga maslahat berganimizda, ular doim biror ‘sehrli bozor’ yoki yagona kumush o‘q strategiyasini qidiradi,” deydi Chaudhuri. “Aslida esa biroz zerikarli haqiqat bor: senga reja kerak va uni qat’iy bajara olish intizomi kerak. Rejaning aynan qandayligi hamisha hal qiluvchi emas. Ko‘p klubning asosiy muammosi – aniq belgilangan reja yo‘qligi.”

U Brentford va Brighton misolini tez-tez tilga oladi. Bu klublar deyarli tunnel qarash bilan ishlaydi: tuzilma, murabbiy, o‘yin uslubi, skauting – hammasi bir yo‘nalishda. Aksariyat boshqa klublar esa bir mavsumdan boshqasiga sakrab yuradi: strukturani o‘zgartiradi, murabbiy almashtiradi, falsafani ag‘daradi, transfer siyosatini buradi. Hammasi aralash.

Reja va izchillik

Reja va izchillik – juda oddiy eshitiladi. Futbolda esa aynan shu narsa yetishmaydi.

Qog‘ozdagi millionlar, hisobdagi raqamlar

Yana bir omil bor: bugungi supertransferlarning ko‘pi qog‘ozda ko‘ringanicha real emas. Ko‘plab bitimlar bonuslarga bog‘langan, ularning hammasi ham ishga tushmaydi. Devor to‘la raqamlar aslida bo‘lib-bo‘lib yozilgan: deyarli barcha summalar amortizatsiya qilinadi, ya’ni futbolchi shartnomasi davomida yillarga bo‘linadi.

Manchester City Enzo Fernandez uchun ko‘rsatilgan 125 millionni ham besh yilga taxminan 25 milliondan “yoyib” boradi. Uch yildan so‘ng uni yarmiga sotib yuborsa ham, tushgan pul qolgan buxgalteriya “qarzi”ni yopishga yetadi.

Bu mexanika klublarga o‘zini qulay his qilish imkonini beradi, lekin poydevor qum ustiga qurilgandek. Bir nashrning yaqindagi ogohlantiruvchi reportajida aytilganidek, qarzga suyanishning bunday “odatiy” ko‘rinishi Premier League’ning asosiga aylanib bo‘ldi. Ichkarida yurgan ayrimlar bu tizim bir kun kelib og‘ir qulashi mumkinligini aytyapti.

O‘sha kun kelmaguncha esa hech kimni bozor to‘xtatmaydi. Klublar shov-shuvli, haddan tashqari baholangan bozor ichida yana va yana millionlar sarflashda davom etadi.

Boshqa yo‘l bormi?

Chaudhuri bor deydi. “Juda kam klub o‘z futbolchilarini yaxshilashga jiddiy e’tibor qaratadi. Biz mavsum davomida ko‘p marta shuni ko‘ramiz: bir davrda jamoa Champions League darajasida o‘ynaydi, undan oldinroq davrda esa o‘rtamiyonaga o‘xshaydi. Bu shuni ko‘rsatadiki, klub aslida bir xil tarkib bilan ham ancha yuqori darajadagi o‘yin chiqarib bera oladi, faqat tashqaridan futbolchi olish shart emas.”

Uning fikricha, klub ichidagi ishlar – taktik uyg‘unlik, mashg‘ulot sifati, futbolchilarni individual rivojlantirish – yetarlicha qadrlanmaydi. E’tibor esa ko‘proq yangi nom, yangi transfer, yangi “statement signing”ga qaratilgan. So‘nggi yillarda ko‘p klub aynan shuni unutib qo‘ydi: o‘z qo‘lidagi futbolchini yaxshilash ham, bozorga yugurish kabi kuchli qurol bo‘lishi mumkin.

Yozgi oynani markaziy yarim himoyachilar yutgandek ko‘rindi. Asl savol esa boshqacha: kim reja, qat’iyat va ichki resursni rivojlantirish orqali bu bozorning o‘zini yutadi?