Jamal Musiala va epileptik absensiya: futbol kelajagi xavf ostida
Jamal Musiala maydonga yiqilgan onlardan biri emasdi. U Germaniya futbolining kelajagi, katta sahnalar uchun yaratilgan yulduz sifatida ko‘rilardi. Shunga qaramay, bir necha soniyalik “uzilish” butun karyera haqida savollarni ko‘tardi.
Shanba kuni RB Leipzigga qarshi o‘rtoqlik uchrashuvida sodir bo‘lgan ilk yiqilish hammani sergaklantirdi. Videoni ko‘rgan zahoti, Myunxendagi “Munich Schwabing Neuro Centre” rahbari, tajribali nevrolog Dr Regina Becker bir fikrga kelgan.
U shunday deydi: bu holatni ko‘rgan ondayoq epileptik xurujni o‘yladim.
Musiala esa seshanba kuni 1. FC Heidenheimga qarshi o‘yinda ikkinchi marta yiqildi. Shundan keyin gumon aniq tashxisga aylandi. Jamoatchilikka qilgan bayonotida u “nevrologik disfunktsiya sabab yuzaga keladigan qisqa muddatli vaqtinchalik absensiyalar” haqida gapirdi. Tibbiyot tilidan oddiy futbol tiliga o‘giradigan bo‘lsak: miya bir necha soniyaga atrof-muhit bilan aloqani uzadi.
Miya “o‘chgan” lahza
Dr Becker buni aniq tasvirlab beradi. Absensiya turi epilepsiya miya markazlaridan biri – talamusda paydo bo‘ladi. Aynan shu soha ongni boshqaradi. U yerda uzilish bo‘lsa, odam birdaniga javobsiz holatga tushadi.
Miya favqulodda rejimga o‘tadi. Neyronlar nazoratsiz “o‘q uzishni” boshlaydi, talamus bilan ongli idrok uchun mas’ul bosh miya po‘stlog‘i o‘rtasidagi aloqa uziladi. Natija oddiy: bemor atrofni sezmay qo‘yadi, bo‘shliqka tikilib qoladi yoki Musiala holatida bo‘lgani kabi, yiqilib tushadi. Tashqaridan qaraganda, u muzlab qolgandek ko‘rinadi.
Eng qiziq tomoni – bemorning o‘zi buni deyarli his qilmaydi. Ogohlantiruvchi alomatlar odatda bo‘lmaydi. Xuruj kutilmaganda keladi, reaksiya qilishga vaqt qolmaydi. Ba’zan bemor xurujning o‘zini ham eslamaydi. Uchinchi shaxslar vahimaga tushayotgan paytda, bemor o‘zicha “hammasi joyida” deb yurishi mumkin.
Shu yerda maydondagi eng xavotirli savollardan biri tug‘iladi: penalti tepayotgan paytda ham shunday bo‘lishi mumkinmi? U yugurib kelayotib, to‘satdan yiqilib tushishi ehtimoli bormi?
Dr Becker javobi qisqa va aniq: ha, bu tasavvur qilish mumkin bo‘lgan holat.
Nega u zudlik bilan almashtirildi?
Har ikki o‘yinda ham Musiala yiqilgach, darhol zaxiraga olindi. Tomoshabin uchun bu ehtiyotkorlikdek ko‘rinishi mumkin, ammo yuqori darajadagi sportda bu deyarli majburiy chora.
Tibbiy tomondan qaralganda, yurak-qon tomir tizimi bilan bog‘liq muammo yo‘q. Organlar ishlashi normal. Lekin professional futbol boshqa o‘lchov. Mas’uliyat, sug‘urta, futbolchining hayoti va kelajagi – bularning bari hisobga olinadi. Issiq ob-havo, suvsizlanish, kuchli nafas olish (giper-ventilyatsiya) kabi omillar xurujlarni qo‘zg‘atishi yoki tez-tez takrorlanishiga olib kelishi mumkin. Futbolchi o‘zini tezda yaxshi his qilishi mumkin, ammo maydonga qaytarish xavf darajasini asossiz oshiradi.
Nega aynan hozir?
Musiala atigi 23 yoshda. Bunga qadar bunday tashxis haqida hech kim eshitmagan. Savol tabiiy: nega bu hozir yuzaga chiqdi?
Dr Becker ta’kidlashicha, bu turdagi epilepsiya odatda 4–10 yosh oralig‘ida namoyon bo‘ladi. Ammo “juvenil absensiya epilepsiyasi” deb ataladigan shakli ham bor – unda kasallik kechroq paydo bo‘ladi. 23 yosh – tashxis uchun kech davr, ammo imkonsiz emas. Balki bu holatlar ilgari ham bo‘lgandir, faqat tez-tez takrorlanmagani va omma oldida sodir bo‘lmagani uchun hech kim payqamagan.
Xurujlar birdaniga ko‘payishiga nima sabab bo‘lishi mumkin? Agar genetik moyillik bo‘lsa, tashqi omillar – yuqori harorat, suvsizlanish, stress – xurujlar sonini oshirishi yoki umuman birinchi xurujni chaqirishi mumkin.
Bir yilcha avval Musiala boldir suyagi sinishi bilan bog‘liq og‘ir jarohat olgan edi. Shu jarohat bilan hozirgi tashxis o‘rtasida bog‘liqlik bormi? Dr Becker bu fikrni qat’iy rad etadi: bu ikki holat bir-biriga aloqasiz.
“Davolanadi” degan so‘z – bo‘sh tasalli emas
Musiala o‘z bayonotida kasalligi “davolanadigan” ekanini aytdi. Bu shunchaki ijobiy kayfiyat uchun ishlatilgan ibora emas.
Dr Becker: absensiya epilepsiyasi uchun juda istiqbolli dori vositalari bor, deydi. Ko‘pchilik bemorlar ular yordamida butunlay xurujsiz hayot kechira oladi.
Asosiy tamoyil oddiy: miyada nazoratsiz “o‘q uzayotgan” neyronlarni tinchlantirish. Bemorlar har kuni xurujni bostiruvchi dori ichadi, ikki-uch hafta ichida qonda kerakli daraja shakllanadi. Shu davrda shifokorlar muntazam nazorat qilib, dori miqdorini moslashtiradi. Zarur darajaga erishilgach, odatda yangi xurujlardan yetarli darajada himoya ta’minlanadi.
Davo qancha davom etadi? Bu yerda yagona formula yo‘q. Ba’zi bolalarda vaqt o‘tishi bilan dori kerak bo‘lmay qolishi mumkin, ular katta yoshda ham xurujsiz yuradi. Kechroq boshlangan holatlarda esa umrbod dori ichish ehtiyoji tug‘ilishi mumkin. Har bir bemorning yo‘li alohida.
Qaysi dori va qanday xavf?
Tanlovdagi birinchi dori – ethosuximide. Dr Becker uni “odatda juda yaxshi ko‘tariladigan” preparat sifatida ta’riflaydi. Biroq bosh og‘rig‘i va charchoqni keltirib chiqarishi mumkin. Yana bir kuchli vosita – valproat kislotasi. U yanada sezilarli nojo‘ya ta’sirlarga ega: vazn ortishi, soch to‘kilishi, uyquchanlik. Qaysi dori mos kelishi – individual sinov bilan aniqlanadi. Ko‘pchilik bemor har ikkisini ham yaxshi ko‘taradi.
Musiala aynan qaysi preparatni olayotgani oshkor qilinmagan, ammo mutaxassislar uchun sxema tushunarli: qisqa muddatda organizmni moslashtirish, keyin esa barqaror himoya darajasiga chiqish.
Shu moslashuv davrida esa bir narsa aniq – yuklama kamayishi kerak. Tanaga vaqt beriladi. Ayniqsa professional futbolchida bu faqat tibbiy qaror emas, balki sportiy reja, mashg‘ulotlar intensivligi, o‘yinlar sonini qayta ko‘rib chiqishni ham anglatadi.
Karyera xavf ostidami?
Eng katta savol – Musiala endi yuqori darajadagi futbolni davom ettira oladimi?
Dr Becker bunday shakldagi epilepsiya bilan bog‘liq xavotirni bo‘rttirilgan deb bilmaydi. Unga ko‘ra, bu tashxis Musialaning professional karyerasiga nuqta qo‘ymaydi. To‘g‘ri davolash, to‘g‘ri dozalar va nazorat bilan u yana eng yuqori tezlikka qaytishi mumkin.
Shu o‘rinda bir fakt ham qiziq: so‘nggi yillarda Musiala muntazam ravishda neyro-atletika mashg‘ulotlarini bajargan va bu haqda omma oldida iliq fikr bildirgan. U buni shunchaki qo‘shimcha ustunlik sifatida tanlaganmi yoki organizmidagi nozik signallarni his qilib, ongsiz ravishda qarshi chora qidirmoqdami – bunga hozircha aniq javob yo‘q.
Ammo bitta narsa ravshan: bu tashxis uning futbolchilik qobiliyatini emas, balki boshqarilishi lozim bo‘lgan tibbiy holatini ifodalaydi.
Maydon chetida endi faqat raqib murabbiylar emas, balki shifokorlar shtabi ham yanada hushyor bo‘ladi. Savol esa shunday: kelgusi yillarda biz Jamal Musialani aqlni hayratga soladigan driblinglari bilan eslaymizmi yoki bu qisqa “uzilishlar” uning hikoyasining bosh sahifasida qolib ketadimi?
