Jahon chempionati savdoga qo‘yilmoqda: Fifa rejasiga qarshi bo‘ron
Futbolning yuragi bo‘lgan Jahon chempionati atrofida siyosiy bo‘ron tobora kuchaymoqda. Endi bu safda Fifa bilan ochiq to‘qnashganlar qatoriga Concacaf ham qo‘shildi. Shimoliy va Markaziy Amerika hamda Karib havzasi futbolini birlashtirgan konfederatsiya Fifa’ning Jahon chempionati tijoriy huquqlaridan ulushlarni xususiy investorlar qo‘liga berish rejasini keskin tanqid qildi.
Gap shunchaki navbatdagi biznes g‘oya haqida emas. Gap o‘yin ruhining, futbol boshqaruvidagi ishonchning buzilishi haqida ketmoqda.
20 milliard dollarlik savdo va yashirin jarayon
Fifa yangi tijoriy tuzilma yaratishni rejalashtirmoqda. Uning qiymati taxminan 20 milliard dollar atrofida baholanmoqda. Reja bo‘yicha shu yangi kompaniyadagi ulushlarning bir qismi xususiy investorlar qo‘liga o‘tadi.
Concacafning g‘azabini kuchaytirgan jihat – bu jarayonning qanday olib borilgani.
Konfederatsiya rasmiy bayonotida shuni ochiq aytdi: ular bu rejadan faqat ommaviy axborot vositalari orqali xabar topgan. Ya’ni, dunyo futbolining eng muhim qarorlaridan biri haqida mintaqaviy konfederatsiyalardan biri ham, uning rahbariyati ham rasmiy ravishda ogohlantirilmagan.
Bu ayniqsa shubhali ko‘rinadi, chunki Concacaf prezidenti Victor Montagliani – 2026 yilgi Jahon chempionatini tashkil etishda kalit figura bo‘lgan shaxs. U Gianni Infantino bilan bir qatorda ko‘plab o‘yinlarda yonma-yon o‘tirgan, yirik qarorlar markazida bo‘lgan rahbar. Shunday paytda uni bu darajadagi muhokamalardan chetda qoldirish futbol siyosatida signal sifatida qabul qilinmoqda.
Montagliani – Fifa vitse-prezidentlaridan biri. Bu guruh tarkibida FA raisi Debbie Hewitt ham bor. Ularning ham reja haqida oldindan xabarsiz qolgani jarayon qanchalik yopiq o‘tgani haqida ko‘p narsani aytib turibdi.
Investorlar tomoni esa allaqachon belgilangan: AQSh kompaniyasi Thrive Eternal, uni Joshua Kushner boshqaradi. U Donald Trump’ning kuyovi Jared Kushnerning ukasi. Ya’ni, siyosat, moliya va futbol manfaatlari bir nuqtada kesishayotgan murakkab sahna shakllanmoqda.
19 sentabrga ultimatum va 20 million dollarlik vasvasa
Fifa 211 ta a’zo assotsiatsiyaga aniq muddat qo‘ydi: 19 sentabrgacha taklif qilinayotgan bitimga rozilik bildirish yoki rad etishlari kerak. Qaror uchun vaqt kam, bosim esa katta.
Taklifning shirin tomoni aniq: har bir a’zo assotsiatsiya taxminan 20 million dollar atrofida dastlabki to‘lov oladi. Mablag‘lar kelasi yil 1 yanvardan boshlab ajratilishi rejalashtirilgan.
Bu raqamlar ko‘plab kichik va o‘rta federatsiyalar uchun ulkan imkoniyat. Lekin aynan shu joyda savol tug‘iladi: bu pul evaziga ular nimani boy berishmoqda?
Concacaf bayonotida aynan shunga urg‘u berdi: “Biz chuqur tashvishdamiz. Jarayon shaffof emas, boshqaruv organlari va manfaatdor tomonlar bilan oldindan mazmunli muhokama bo‘lmagan.”
Konfederatsiya o‘zini va boshqa tashkilotlarni “o‘yinning qo‘riqchilari” deb atadi. Ularning pozitsiyasi aniq: har qanday qaror yaxshi boshqaruv, mustahkam jarayon va uzoq muddatli manfaatlarga asoslanishi kerak. Fifa oilasining barcha a’zolari ham xuddi shunday yondashishi lozim, degan ishora berildi.
Fifa Forward Enterprise va futbolning bo‘lingan dunyosi
Fifa AQSh banki JP Morgan bilan hamkorlikda Fifa Forward Enterprise (FFE) nomli yangi kompaniya tuzdi. Reja bo‘yicha, shu tuzilmaning bir qismini sotish orqali 4,2 milliard dollargacha mablag‘ jalb qilinadi. Maqsad – butun dunyoda futbolni rivojlantirish loyihalariga sarmoya kiritish.
Rasmiy bayonotlarda hammasi chiroyli eshitiladi. Lekin kulis ortida kayfiyat butunlay boshqacha.
Uefa, Concacaf va Osiyo Futbol Konfederatsiyasi allaqachon 2030 yilgi Jahon chempionatini 64 ta jamoaga kengaytirish rejasiga qarshi turishga hozirlik ko‘rayotgan edi. Endi esa xususiy investorlarni jalb qilish g‘oyasi bu xavotirni yanada kuchaytirdi.
Qo‘rquv bitta: pul kirsa, turnir cheksiz kengayish yo‘liga tushib ketmaydimi? Yirik investorlar kirib kelsa, ular Jahon chempionatini tez-tez o‘tkazish, formatni o‘zgartirish, kalendarni siqib tashlashni talab qilmaydimi? Chunki tijorat qiymati qancha katta bo‘lsa, daromadni ko‘paytirish ishtiyoqi shuncha oshadi.
Uefa: “Futbolning ruhi savdoga qo‘yilmaydi”
Yevropa futbolining markazi – Uefa – Fifa rejasiga eng keskin javob bergan tomonga aylandi. Ular Fifa’ni futbolning “ruhini sotishga urinishda” aybladi va chorshanba kuni favqulodda yig‘ilish o‘tkazib, umumiy qarshi strategiya ishlab chiqishni rejalashtirmoqda. Hatto sudga murojaat qilish ehtimoli ham stol ustida turibdi.
Uefa bayonotida chizilgan chiziq juda qat’iy: “Bu futbol boshqaruv institutlari hech qachon kesib o‘tmasligi kerak bo‘lgan chiziq.”
Yevropaliklar barcha milliy assotsiatsiyalarni, ligalarni, klublarni, futbolchilarni, muxlislarni va hukumatlarni ogohlantirdi: bu masala faqat Fifa kabinetlarida yopiq qoladigan texnik savol emas. Bu – o‘yin kelajagi haqida qaror.
Bayonotdagi eng keskin jumlalardan biri shunday: “Futbolning ruhi va boshqaruvi savdoga qo‘yiladigan aktivlar emas – ayniqsa kim moliyaviy foyda ko‘rayotgani mutlaqo noma’lum bo‘lgan holatda. Futbol hech birimizniki emas. U Fifa’ning sotish uchun mulki emas.”
Bu so‘zlar futbol siyosatidagi ishonch chizig‘i qayerda o‘tishini aniq ko‘rsatib turibdi.
Siyosat sahnasidan signal: Andy Burnhamning pozitsiyasi
Masalaga siyosiy maydon ham aralashdi. Buyuk Britaniya yangi bosh vaziri Andy Burnham ham Fifa rejasini ochiq tanqid qildi. U ijtimoiy tarmoqlarda yozar ekan, futbolni investorlar mulkiga aylantirishga qarshi chiqdi.
Uning fikri sodda, lekin juda aniq: Jahon chempionati – mahsulot emas. Bu – sport olamidagi eng yuksak musobaqa va uni hech kim “sotish” huquqiga ega emas.
Burnhamning so‘zlari futbol atrofidagi kayfiyatni yaxshi aks ettiradi: “Bitimni qanday bo‘yab-ko‘rsatishingizdan qat’i nazar, bir bo‘lagini sotganingiz zahoti, siz allaqachon o‘zingizni sotgansiz.”
Futbol qayerga qarab ketmoqda?
Bugun savol bitta: bu qarorlar futbolni qaysi yo‘lga boshlaydi?
Bir tomonda milliardlab dollar, global infratuzilma, rivojlanayotgan bozorlar, yangi stadionlar va imkoniyatlar. Ikkinchi tomonda – o‘yin ruhi, mustaqil boshqaruv, turnirning noyobligi va uning har to‘rt yilda bir keladigan sehrli qadri.
Concacaf va Uefa ovozi kuchayib bormoqda. Osiyo ham hushyor. Fifa esa bosimni oshirib, qisqa muddatli ultimatumlar bilan o‘z yo‘lini o‘tkazishga urinmoqda.
Endi navbat 211 ta a’zo assotsiatsiyada. Ular 19 sentabrga qadar nafaqat moliyaviy taklifga, balki futbolning kelajakdagi qiyofasiga ham ovoz berishadi. Shu qaror futbol tarixida yangi davrni boshlab bermaydimi?
