Gianni Infantino: futbol qiroli va global futboldagi muammolar
MetLife Stadiumdagi o‘sha kecha endi juda uzoqdek tuyuladi. Yaqin ikki hafta avval, Nyu-York yaqinidagi ulkan arenada Gianni Infantino yonida AQSH prezidenti Donald Trump bilan birga o‘tirib, Ispaniya va Argentina o‘rtasidagi Jahon chempionati finalini tomosha qilayotgandi. Trump uni hazil-aralash “King of Football” deb ataydi, sahnada esa aynan shunday manzara bor edi.
Stadionda hushtaklar ham yangradi. Infantino va Trump kubok va medallarni topshirish uchun maydonga tushganda, MetLife tribunalaridan norozi ovozlar ko‘tarildi. Lekin baribir bu — 104-o‘yin, tarixdagi eng yirik turnirning yakuni, FIFA prezidentining ko‘p jihatdan o‘zini oqlagan lahzasi sifatida talqin qilindi: maydondagi muvaffaqiyat, moliyaviy rekordlar, global futbol uchun ulkan daromad.
Infantino o‘shanda kelasi yil mart oyida bo‘lib o‘tadigan navbatdagi saylovni deyarli tantanali “taxtga qaytish marosimi” sifatida tasavvur qilishi mumkin edi.
Endi esa o‘sha quyoshli manzara go‘yo boshqa davrga tegishli.
Investorlar rejasi: bir xato hammasini ag‘darib yubordi
56 yoshli Infantino bu haftagacha deyarli teginib bo‘lmas darajadagi rahbar sifatida ko‘rilardi. Endi esa uning o‘zi boshlagan bo‘linish global futbolni larzaga keltirdi va kursisini ostidan tortib ketishi mumkin bo‘lgan darajaga yetdi.
Burilish nuqtasi — FIFA Jahon chempionati va barcha FIFA musobaqalaridan kelajakdagi foydaning bir qismini sotish g‘oyasi bo‘ldi. Infantino xususiy investorlarni, boshida Joshua Kushner turgan guruhni, o‘yinlar va tijoriy huquqlar atrofida tuziladigan yangi tuzilma — FIFA Forward Enterprise (FFE)ga ulushdor sifatida jalb qilmoqchi bo‘ldi.
Reja shunday edi: foyda keltiruvchi barcha yo‘nalishlar — Jahon chempionati va boshqa turnirlarni o‘tkazish, translyatsiya va homiylik huquqlarini sotish, chiptalar va mehmondo‘stlik paketlari — alohida sho‘ba korxonaga o‘tkaziladi. FFE’ning taxminiy qiymati 20 milliard dollar deb baholandi, investorlar esa taxminan 20 foiz ulush uchun 4,2 milliard dollar kiritishi kerak edi. “Yadro investori” sifatida Joshua Kushnerning Thrive Eternal fondi ko‘rilgan, Kushnerning akasi Jared Trumpning kuyovi ekani bu loyihaga siyosiy soya ham tashlab turardi.
FIFAning 211 a’zo assotsiatsiyasi, Shveysariya qonunchiligi bo‘yicha notijorat uyushma sifatida, allaqachon tashkilotning haqiqiy egalari hisoblanadi. Ularning har biriga 20 million dollardan va’da qilindi. Taklifni qabul qilish muddati — 19 sentabr.
FIFA 2023–26 yillar oralig‘ida, yaqinda yakunlangan Jahon chempionati tufayli, 15 milliard dollarlik rekord daromad olgan. Shundan kelib chiqib, har bir a’zoga keyingi to‘rt yillikda 10 million dollardan tarqatilishi rejalashtirilgan. FFE orqali bu miqdor 20 millionga, keyin esa 2034 yilgacha 22 millionga, 2038 yilgacha 24 million dollargacha oshishi ko‘rsatilgan.
Andorra, Montserrat yoki Papua New Guinea kabi mayda federatsiyalar uchun bu — mislsiz raqamlar. Angliya, Ispaniya yoki Frantsiya singari boy futbol davlatlari esa boshqa ustuvor yo‘naliklarga ega.
Ammo Jahon chempionati oddiy tijoriy mahsulot emas. Futbolning eng oliy sovrini muxlislar ko‘zida shon-shuhrat, tarix va umumiy meros ramzi. Ular bu turnirni o‘zlariga tegishli deb bilishadi. Shu sababli, klublar futbolida xususiy kapital va davlat fondlari odatiy holga aylangan bo‘lsa-da, Jahon chempionatiga bunday yondashuv ko‘pchilikka qabul qilib bo‘lmaydigan chegarani bosib o‘tgandek tuyuldi.
Qarshilik: deyarli hamma “yo‘q” dedi
Infantinoning rejasiga kim qarshi chiqdi? Ro‘yxat deyarli butun futbol xaritasini qamrab oladi.
Ba’zi FIFA vitse-prezidentlari, yuqori martabali ijrochilar, barcha Yevropa federatsiyalari, Osiyo va Shimoliy Amerikadagi futbol tashkilotlari, Buyuk Britaniya bosh vaziri, milliy ligalar global uyushmasi, dunyo bo‘ylab ko‘plab muxlislar.
Qisqasi, deyarli hamma.
Juma kuni Infantino tobora yolg‘izlashib borayotgandek ko‘rindi. Uning yaqin maslahatchisi, sobiq Goldman Sachs bankiri Carlos Cordeiro iste’foga chiqdi va bu bitimni ochiqchasiga “yomon kelishuv” deb atadi. FIFA bosh operatsion direktori Kevin Lamour esa Associated Press orqali hamkasblarini himoya qilgan, prezidentga bevosita zarba bo‘lib tushgan keskin bayonot berdi — bu bayonot amalda o‘zini ishdan bo‘shatishga taklif etishga teng edi.
Hal qiluvchi zarba esa payshanba kuni keldi. UEFA barcha FIFA musobaqalarini boykot qilishga tayyorligini ma’lum qildi — toki Infantino rejadan voz kechmaguncha.
Bu shunchaki siyosiy shov-shuv emas. Jahon chempionati va Club World Cup kabi FIFA’ning eng katta daromad manbalari asosan Yevropa klublari va terma jamoalari bilan bog‘liq. Ular xususiy investorlar ko‘proq o‘yinlar, kattaroq turnirlar va yanada siqilgan taqvim orqali o‘z ulushini oshirishga urinishi, bu esa global futbol muvozanatini buzishi mumkinligidan xavotirda.
Bu xavf UEFA Champions League va milliy chempionatlarning e’tibori hamda daromadlariga ham zarba bo‘lishi mumkin. Kalendar allaqachon to‘lib-toshgan, yetakchi futbolchilar jismoniy chegarasiga yetgan, televideniye va homiylik bozorida esa pul cheksiz emas.
Yevropaliklar va boshqa ko‘plab rahbarlarni yanada ko‘proq g‘azablantirgan jihat — Infantino bu loyihani bir yil davomida deyarli hech kim bilan maslahatlashmasdan, yopiq eshiklar ortida ishlab chiqqaniga bo‘lgan ishonchsizlik. U ayni shu davrda Trump atrofida ko‘p vaqt o‘tkazgani ham alohida e’tirozlarga sabab bo‘ldi. Hatto Trumpning o‘zi ham juma kuni Jahon chempionati ulushlarini sotish rejasidan bexabar bo‘lganini aytdi.
Bosim nihoyat o‘z samarasini berdi. Infantino juma kuni bayonot berib, reja bekor qilinganini ma’lum qildi: “Barcha fikrlarni diqqat bilan tinglagach, ushbu loyiha dastlab qo‘yilgan maqsadga qaramay, endi foydadan ko‘ra ko‘proq bo‘linish keltirayotgani ayon bo‘ldi”, dedi u.
Reja tugadi. Ammo savollar yo‘qolmadi.
Afrikadagi sukut, Janubiy Amerikadagi hisob-kitob
Infantino o‘tgan hafta Nyu-Yorkni tark etar ekan, FIFAning 211 a’zosidan qariyb 200 tasi kelasi yilgi saylovda uni qo‘llab-quvvatlashga tayyor ekanini bildirgan xatlar yonida edi. Endi esa, investitsiya loyihasi rasman bekor qilingach ham, bu raqamlar qanchalik haqiqiy ekani mavhum.
Afrika — 54 ovoz — Infantino uchun doimiy tayanch bo‘lib kelgan. Bu safar esa qit’a rahbarlari “o‘yin qoidalarini o‘zgartiruvchi” pul takliflariga qaramay, ko‘proq betaraf ohangda turibdi. Ular uchun 20 million dollarlik paket hayotiy infratuzilma va rivojlanish loyihalarini tezlashtirishi mumkin. Lekin siyosiy xavf ham bor.
Janubiy Amerikadagi 10 a’zodan iborat CONMEBOL juma kuni taklifni olganini tasdiqladi va uni “zarur jiddiylik bilan” o‘rganishini ma’lum qildi. Tashkilotga FIFA vitse-prezidenti, Paragvaylik Alejandro Dominguez rahbarlik qiladi. U 2030 yilgi Jahon chempionatini 64 jamoaga kengaytirish bo‘yicha Infantino tashabbusiga tayangan holda o‘tiribdi.
Bu kengayish Argentina, Paragvay va 1930 yilgi ilk Jahon chempionati mezboni bo‘lgan Uruguay uchun ko‘proq o‘yinlar degani. Hozircha ular faqat bittadan uchrashuv mezbonligiga ega, qolgan 100 dan ortiq o‘yinlar esa Ispaniya, Portugaliya va Marokashga tegishli.
Shunday sharoitda Janubiy Amerika rahbarlari uchun savol oddiy: Infantino ketadimi yoki qoladimi — qaysi variant ularning manfaatiga mos?
Infantino kelajagi: taxt tebranmoqda
UEFA boshchiligidagi qarshilik FFE rejasini to‘xtatishga muvaffaq bo‘ldi. Ammo bu Infantino muxoliflarini tinchlantirish uchun yetarlimi?
Lamour va Cordeironing ochiq chiqishlari, odatda, istalgan tashkilotda prezidentlikni deyarli barbod qiladigan darajadagi zarba bo‘lardi. Endi esa savol shunday: Infantino bunday ichki qarshilikdan keyin ham o‘z lavozimida qolishga yetarli ishonchni saqlab qola oladimi?
Nomzodlar uchun ro‘yxatdan o‘tish muddati — 18 noyabr. To‘rt oy o‘tib, 19 mart kuni, FIFA Afrikadagi qarorgohi joylashgan Rabat shahrida saylov bo‘lib o‘tadi. Infantino 2019 yilda Parijda va 2023 yilda Kigali shahrida raqibsiz qayta saylangan. Nizom unga yana bir, oxirgi to‘rt yillik muddatga nomzod bo‘lish imkonini beradi.
FFE g‘oyasi ko‘plar nazarida yana bir yashirin maqsadni ham ko‘zlagandek edi: 2031 yildan keyingi davr uchun Infantino uchun “komissar”ga o‘xshash, ancha yuqori maoshli yangi rol yaratish. U hozir yiliga bonuslar bilan birga 6 million dollardan ortiq maosh oladi. Yangi tuzilma esa bu summani keskin oshirishi mumkin edi.
Endi esa u avvalambor hozirgi o‘rni uchun kurashishi kerak bo‘ladi. Raqobatli saylovda g‘alaba qozonish uchun 106 ovoz yetarli. Qit’alar odatda bir ovozli blok sifatida harakat qilmaydi, lekin Yevropaning 55, CONCACAFning 35 va Osiyoning 46 a’zosi bir yoqqa og‘sa, bu juda kuchli poydevor bo‘ladi.
Ehtimoliy raqiblar haqida gap ochilganda, ko‘pincha ikki ism tilga olinadi: Paris Saint-Germain prezidenti, Qatar vakili Nasser Al-Khelaifi va Kanada vakili, FIFA vitse-prezidenti Victor Montagliani. Osiyo futbol konfederatsiyasi (AFC) prezidenti, Bahrayndan bo‘lgan Sheikh Salman bin Ebrahim Al Khalifa esa 2016 yilda Infantino bilan bo‘lgan saylovda oz farq bilan yutqazgandi. U ham yana urinib ko‘rishi mumkin.
Bu kabi taxminlar yaqinda qadar ko‘pchilikka xayoliy tuyulardi. Infantino uzoq yillardan beri bahsli loyihalar, keskin qarorlar bilan tanilgan bo‘lsa-da, uning hokimiyati mustahkamdek ko‘rinardi.
FFE mojarosi esa vaziyatni tubdan o‘zgartirdi. Endi savol boshqacha: futbolning o‘zini “sotishga” urinish deb qabul qilingan bu xato, “futbol qiroli” uchun oxirgi zarbaga aylanadimi yoki u yana bir bor siyosiy maydondan omon chiqadimi?
