AFC va FIFA: 17,5 milliard yevro rejasi futbolni qayerga olib bormoqda?
Osiyo futboli rahbari FIFAga ochiqchasiga qarshi chiqdi. Asian Football Confederation prezidenti Shayx Salman bin Ibrohim Al-Xalifa Jahon chempionati va boshqa musobaqalarga xususiy investorlarni kiritish rejasini “mutlaqo qabul qilib bo‘lmaydigan” deb atadi.
Bu yumshoq diplomatik e’tiroz emas edi. Bu – tizim ichidan kelgan keskin signal.
Kutilmagan zarba
FIFA haftaning boshida Jahon chempionati va o‘z turnirlarini boshqarish uchun 17,5 milliard yevro hajmidagi tijoriy sho‘ba tuzish niyatini e’lon qildi. Yangi tuzilma aksiyalarini xususiy sarmoyadorlarga sotish rejalari esa qit’a konfederatsiyalarini larzaga soldi.
Kuala-Lumpurda joylashgan AFC, FIFA tarkibidagi olti konfederatsiyadan biri, bu qaror haqida ommaga e’lon qilingunga qadar umuman xabardor bo‘lmaganini bildirdi. Shayx Salmanning 47 a’zoga yuborgan maktubida aynan shu ohang hukmron:
AFC hech bir darajada maslahatlashuv bo‘lmagani, hech qanday boshqaruv, moliyaviy yoki yuridik tahlil taqdim etilmagani, bu holat esa “mutlaqo qabul qilib bo‘lmasligi” qayd etilgan. Unga ko‘ra, FIFAning bir tomonlama harakatlari “solidarlik, hamkorlik va shaffoflikka tayanadigan qit’a futboli poydevorini yemiradi”.
Bu so‘zlar shunchaki diplomatik iboralar ketma-ketligi emas. Bu – markazlashuvga qarshi ochiq siyosiy pozitsiya.
Infantino rejasi va bosim ostidagi muddat
Gianni Infantino barcha 211 milliy assotsiatsiyaga yo‘llagan xatida taklifni ma’qullagan taqdirda har biriga 35,12 million yevrodan to‘lanishini va’da qildi. Muhim shart – 19 sentyabrgacha rozilik bildirish.
Pul katta. Muddat esa qisqa.
Shayx Salman aynan shu nuqtaga urg‘u berdi: bunday miqyosdagi qarorlar “shoshma-shosharliksiz” qabul qilinishi kerak, hozirgi jadval esa “nihoyatda cheklangan” davrni taqdim etmoqda. U AFC a’zolaridan shoshilmaslikni, FIFA bilan qo‘shimcha muzokaralar va zarur ekspertizalar yakunlanmaguncha hech qanday pozitsiya bildirmaslikni so‘radi.
Yuqoridan kelgan pul taklifi, pastdan ko‘tarilayotgan xavotir. Kurash maydoni – qaror qabul qilish mexanizmi.
Qit’a tuzilmasi xavf ostidami?
AFC o‘zini nafaqat Osiyo, balki Yaqin Sharq va Avstraliyani qamrab olgan ulkan hudud futbolining boshqaruvchisi sifatida ko‘radi. Shu bois Jahon chempionati tijorat modelidagi keskin burilish, qit’a turnirlari mavqeiga ham ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan xavf sifatida ko‘rilmoqda.
Shayx Salman aniq aytdi: bu loyiha barcha konfederatsiyalar yordamisiz ishlamaydi. Demak, gap faqat pul oqimi haqida emas. Gap – kuch va ta’sir markazi qayerda to‘planishi haqida.
AFC hozircha keskin “yo‘q” demadi. Ammo “avval muzokara, keyin qaror” degan qat’iy chiziqni tortib qo‘ydi.
Ligalar ham maydonga tushdi
Bu bahsda FIFAga qarshi faqat konfederatsiyalar emas. World Leagues Association ham o‘z pozitsiyasini juda aniq bildirdi.
Premier League bosh ijrochi direktori Richard Masters raisligidagi tashkilot keskin bayonot bilan chiqdi: FIFA hech qanday maslahatlashuvsiz tijoriy sho‘ba tuzish va undagi ulushlarni xususiy investorlar qo‘liga topshirish loyihasini e’lon qilgani tanqid qilindi.
Bayonotning asosiy urg‘usi bir nuqtada jamlangan: Jahon chempionati va umuman terma jamoalar futbolining qiymati – butun futbol piramidasi mehnati mahsuli. Turnir davomida atigi qariyb 1 foiz professional futbolchi maydonga tushadi, qolgan 130 mingdan ortiq futbolchi va ularning klublari esa milliy chempionatlar to‘xtagani uchun chetda qoladi.
Shu sababli, WLA nazarida, FIFA faqat o‘z musobaqalarining tijoriy muvaffaqiyati bilan cheklanib qololmaydi. U global muvozanat – milliy ligalar, qit’a turnirlari va jahon miqyosidagi musobaqalar o‘rtasidagi tenglikni saqlash uchun ham javobgar.
Tizimdagi ziddiyat yuzaga chiqmoqda
WLA ayniqsa FIFA Forward Enterprise (FFE) loyihasini nishonga oldi. Ularning fikricha, bu tashabbus FIFAning ikki xil roli o‘rtasidagi ziddiyatni yanada yaqqol ko‘rsatadi: bir tomonda – jahon futboli regulyatori, ikkinchi tomonda – yirik xalqaro turnirlarning tijoriy tashkilotchisi.
Bu esa savol tug‘diradi: qaysi rol ustun? Qoidabozmi yoki savdogarmi?
WLA FIFAdan loyihani qaytarib olishni so‘radi va butun futbol piramidasiga ta’sir qiladigan qarorlar “shaffof va hammani qamrab oluvchi jarayon” orqali qabul qilinishi kerakligini yana bir bor ta’kidladi. Bayonot tashkilot kengashi tomonidan, jumladan Yevropaning “Big Five” ligalari, Major League Soccer va Saudi Pro League ishtirokida ma’qullandi.
Bu – nafaqat Yevropa, balki global ligalar fronti shakllanayotganini anglatadi.
Sukut va savollar
FIFA hozircha javob bermadi. Xatga ham, tanqidlarga ham. Ireland futbol assotsiatsiyasi ham sukut saqlamoqda.
Ammo sukut bo‘shliq emas. U savollarni ko‘paytiradi.
Pul bilan to‘ldirilgan yangi tijoriy model futbol piramidasini mustahkamlaydimi yoki uni bo‘laklarga ajratadimi? Qit’a konfederatsiyalari va ligalar ovozi haqiqiy muzokara stoliga aylanadimi yoki bu qaror allaqachon yopiq eshiklar ortida qabul qilinganmi?
Eng keskin savol esa shu: Jahon chempionati kelajagi – hamkorlik mahsulimi bo‘ladi yoki markazlashgan biznes loyihaga aylanadimi?
