2030 yilgi jahon chempionati: futbol xaritasi kengaymoqda
2026 yilgi mundial 48 ta terma jamoa, uch mamlakat va rekord miqyos bilan tarixga kirgan bo‘lsa, 2030 yilgi turnir bu chegarani yana bir pog‘ona oshiradi. Faqat son bilan emas – geografiya, siyosiy fon va ramziy ma’nosi bilan ham.
Uch qit’a, uch mezbon, bitta asr
Rasmiy mezbonlar – Marokash, Portugaliya va Ispaniya. Uch davlat, ikki konfederatsiya. Turnir ilk bor bir vaqtning o‘zida Yevropa va Afrika hududida o‘tkaziladi va mundial tarixida ilk bor Shimoliy Afrikaga qadam qo‘yadi.
Ammo hikoya faqat shu bilan tugamaydi. Turnirning yuz yilligi sharafiga Fifa mundialni tug‘ilgan joyiga ham qaytaradi: Montevideo shahri, Estadio Centenario. Aynan shu arenada 1930 yilgi ilk final o‘tkazilgan. 2030 yilda esa bu stadion yana sahnaga chiqadi – maxsus yubiley o‘yini uchun.
Urugvay bilan cheklanib qolmaydi: bitta uchrashuv Argentinada, yana bittasi Paragvayda bo‘lib o‘tadi. Shunday qilib, turnir xaritasi rasmiy mezbonlardan tashqariga chiqib, Janubiy Amerikaga ham yoyiladi.
Tanlov ortidagi siyosat
2030 yil mezbonini tanlash jarayoni 2022 yilda boshlangan, yakuniy qaror esa 2024 yilgi Fifa kongressida tasdiqlanishi kerak edi. Qoidaga ko‘ra, qit’alar navbat bilan mezbonlik qiladi: Qatar 2022 va Shimoliy Amerika 2026 tufayli Osiyo (AFC) va Shimoliy Amerika (Concacaf) bu safar avtomatik ravishda chetda qoldi.
Shunda Yevropaning ikkita federatsiyasi – Ispaniya va Portugaliya – 2018 va 2022 yillardagi muvaffaqiyatsiz urinishlardan so‘ng, 2023 yilda o‘z taklifiga Marokashni qo‘shdi. O‘sha yilning o‘zida Conmebolga qarashli Urugvay, Argentina, Paragvay va Chili “Centenary World Cup” shiori ostida qo‘shma ariza bilan chiqdi.
Hal qiluvchi zarba 2023 yil oktyabrida berildi: Fifa kengashi Marokash–Portugaliya–Ispaniya uchligini Janubiy Amerika loyihasidan ustun qo‘ydi. Shunday bo‘lsa-da, Janubiy Amerika futboli butunlay chetda qolmadi.
Janubiy Amerika nega baribir mezbonlik qiladi?
Fifa prezidenti Gianni Infantino qarorni e’lon qilar ekan, Urugvay, Argentina va Paragvayga bittadan o‘yin berilishini aytdi. Maqsad – jahon chempionatining yuz yilligini “eng munosib tarzda” nishonlash.
Bu ramz juda kuchli. Urugvay – ilk mundial mezboni va ilk chempion. Argentina – o‘sha finalda 4:2 hisobida mag‘lub bo‘lgan jamoa. Paragvay esa Conmebolning vatani sifatida tan olindi – 1930 yilda mavjud bo‘lgan yagona konfederatsiya aynan shu yerda joylashgan edi.
Montevideo shahri turnir boshlanishidan bir hafta oldin alohida “yubiley tantanasi”ga mezbonlik qiladi. Sana aniq: 2030 yil 13 iyun – mundial starti, undan oldingi hafta – tarixni eslash va qayta his qilish uchun sahna.
Necha jamoa qatnashadi?
Rejada dastlab 2026 yil singari 48 ta terma jamoa bor edi. Ammo aynan shu mundial davomida Infantino yanada keskinroq variantni stolga qo‘ydi: yana 16 ta jamoa qo‘shish ehtimoli ko‘tarildi.
U buni shunday izohladi: jahon chempionati “butun dunyo” uchun bo‘lishi kerak, faqat Yevropa va Janubiy Amerika emas. Demak, 64 ta terma jamoali superturnir g‘oyasi yana kun tartibiga qaytdi.
Bu fikr yangi emas. 2025 yildayoq Conmebol prezidenti Alejandro Domínguez turnirning yuz yilligini inobatga olib, ishtirokchilar sonini 64 taga oshirish bo‘yicha rasmiy taklif bergan edi. Uning mantiqi sodda: “Yuz yil faqat bir marta nishonlanadi”.
Endi esa bu raqamlar bo‘yicha yakuniy so‘z Fifa qo‘mitalarida aytiladi. Lekin savol aniq: 2030 yil futbol bayramimi bo‘ladi yoki global marafonmi?
Sahna va shaharlar: mundial xaritasi
Ispaniya uchun bu qaytish. Mamlakat oxirgi bor mundialni 1982 yilda qabul qilgan, finalda Italiya Bernabéu stadionida G‘arbiy Germaniyani mag‘lub etgan edi. Endi esa ispan shaharlari yana markazga chiqadi.
Portugaliya va Marokash uchun esa bu – o‘zini yana bir bor dunyoga ko‘rsatish imkoniyati. Portugaliya 2004 yilgi Yevropa chempionatiga mezbonlik qilgan, Marokash esa 2025 yilgi Afcon’ni o‘tkazishga hozirlanmoqda.
2030 yilgi mundial 17 ta mezbon shaharga yoyiladi – 2026 yildagidan bittaga ko‘p. Taklif etilgan 20 ta stadionning 11 tasi Ispaniyada joylashgan. Marokashdan Marrakesh va Tangier, Portugaliyadan Porto va Lisbon, Ispaniyadan esa Barcelona, Madrid, San Sebastián va boshqa futbol manzaralari sahnaga chiqadi.
Bu shaharlar nafaqat o‘yinlarni, balki yangi futbol hikoyalarini ham qabul qiladi.
Eng katta bahs: centenariy va 2034 yil soyasi
Hozirgacha eng ko‘p tortishuv keltirgan nuqta – Janubiy Amerika mamlakatlarining “yubiley mezboni” sifatida kiritilishi. Fifa Janubiy Amerika arizasini rad etib, ammo Urugvay, Argentina va Paragvayga bittadan o‘yin berish orqali Conmebolni rasmiy mezbonlikdan mahrum qildi, lekin ramziy ishtirokni saqlab qoldi.
Natijada Conmebol 2034 yilgi mundial uchun nomzod bo‘la olmaydi. Qoidaga ko‘ra, navbat Osiyo va Okeaniyaga o‘tadi. Bu esa maydonni keskin toraytirdi – 2034 yilgi mundial allaqachon Saudiya Arabistoniga berilgan. Bu qaror inson huquqlari bo‘yicha xalqaro tashkilotlar tomonidan keskin tanqid qilindi, lekin futbol siyosati allaqachon o‘z yo‘lini tanlab bo‘lgandek.
Endi esa asosiy savol oldinda turibdi: 2030 yil – futbolning yuz yillik bayramimi bo‘ladi yoki sport va siyosatning murakkab kelishuvi sifatida esda qoladimi?
