VAR: Futboldagi yangi odatlar va muxlislar hissiyotlari
Dunyo chempionati tomoshabinining yangi odati bor: to‘p to‘rni topadi, sen sakrab yuborasan, lekin quvonchingni to‘liq bo‘shata olmaysan. Nigohing darhol bitta joyga qadaladi – monitor tomonga. VAR tekshiryapti. Bayroq ko‘tariladimi? Gol sanaladimi? Stadiondagi shovqin bir zumda shubha va jimlikka almashinadi.
Bu mundialda VAR shu darajada markazga chiqib oldiki, u deyarli har o‘yinning ikkinchi hakamiga aylanib bo‘ldi. FIFA adolat oshdi, deydi. Ko‘plab muxlislar va terma jamoalar esa bir savolni qayta-qayta berishmoqda: qachongacha?
VARning unutilgan qahramonlik davri
Bugungi nafrat ortida bir vaqtlar bo‘lgan umid bor. Maydon chetida monitorlar paydo bo‘lishidan ancha oldin muxlislar ham, futbolchilar ham bu texnologiyani orzu qilishgan. Hammasi 2009-yilgi jahon chempionati saralashlaridan, France – Ireland uchrashuvidan boshlangan deyish mumkin.
O‘sha mashhur epizod: Thierry Henry to‘pni qo‘li bilan boshqarib, golga uzatma beradi. Stadiondagilar ham, uyda televizor qarshisida o‘tirganlar ham buni ko‘rdi. Bitta odam ko‘rmadi – hakam. Hushtak chalmadi, gol sanaldi, Ireland orzusi qulab tushdi.
Bu futbol tarixidagi birinchi “qo‘l” fojiasi emas edi. 1986-yilgi Argentina – England uchrashuvidagi Diego Maradona va uning “Xudoning qo‘li” hali ham yodda. Farqi shunda ediki, 2009-yilga kelib, texnologiya allaqachon mavjud edi. O‘sha zahotiyoq epizodni qayta ko‘rib, adolatni tiklash mumkin bo‘lardi.
Ammo futbol qoidalarini o‘zgartirish – FIFA uchun deyarli jarohat olish bilan barobar. 1970-yilgacha zaxiradan maydonga o‘yinchi tushirish taqiqlangani, aynan o‘sha yili qizil va sariq kartochkalar ilk bor joriy etilgani esga tushsa, tashkilotning qanchalik konservativ ekani yaqqol ko‘rinadi.
Shu sabab yangi g‘oyalar avvaliga xavfsiz maydon – AQShga yuboriladi. Adelphi University professori Chris Davis eslatadi: futbol formasiga ism yozishdan tortib, turli texnologik yangiliklargacha avval Amerika stadionlarida sinab ko‘rilgan. Muxlislar an’anaparast emas, yangilikni tez qabul qiladi. VAR ham 2014–2015-yillarda Major League Soccer o‘yinlarida shunday sinovdan o‘tdi.
2018-yilgi jahon chempionati – VARning katta sahnaga chiqish kuni bo‘ldi. Tizim oddiy ko‘rinardi: maydonda hakamlar brigadasi, monitor ortida esa boshqa brigada. Ular ko‘p burchakdan qayta ko‘rinishlarni tomosha qiladi, muhim lahzalarda maydondagi hakamga yordam beradi.
Chris Davisning aytishicha, ilk bosqichda ko‘pchilik xursand edi. Aniq xatolar tuzatildi, o‘yin hal qiluvchi qarorlarda tozaroq bo‘lib qolgandek tuyuldi. Muxlislar “o‘yinning sha’ni himoya qilinyapti” degan hissiyot bilan yashashdi. O‘sha paytda VAR tez-tez ishlatilmasdi ham.
Bugunga kelib esa manzara butunlay boshqacha.
Ming so‘zli qoida va bitta “butoq”
2026-yilgi mundialda VAR deyarli hamma joyda. Jarima maydonidagi kichik tortishuvmi, nozik ofsaydmi – hammasi monitorga qarab hal qilinadi.
Bu ayniqsa eng murakkab qoidalardan biri – ofsaydda yaqqol sezilyapti. 150 yildan oshgan, 45 banddan iborat, ming so‘z atrofidagi qoida. Futbolga endi kirib kelayotgan muxlisga buni bir og‘izda tushuntirish deyarli imkonsiz. Qisqa qilib aytganda: raqib maydonida bo‘lgan hujumchi, to‘p uzatilgan paytda to‘pdan ham, ikkinchi oxirgi himoyachidan ham raqib darvozasiga yaqinroq bo‘lsa va o‘yinga faol aralashsa – ofsayd.
Asl maqsad oddiy: darvoza oldida “poylab turuvchi” hujumchilarni yo‘qotish. Lekin chiziqlar millimetrgacha tortiladigan, soniya ulushlari hisoblanadigan davrda bu qoida boshqa tus oldi.
Bu chempionatda hakamlar bir emas, bir necha bor o‘yinni to‘xtatib, VAR orqali ofsaydni tekshirishmoqda. Qarorlar esa ko‘p hollarda kulguga ham, jahldan tish qisilishiga ham sabab bo‘lyapti.
Iran – Belgium uchrashuvidagi epizod bunga yorqin misol. Eron termasi gol uradi, stadion portlaydi. Oradan bir necha lahza o‘tib, VAR chizig‘i paydo bo‘ladi. Qaror: ofsayd. Sabab? Eron hujumchisining soni emas, oyog‘i emas – son bilan bel orasidagi oddiygina “butoq” chizig‘idan o‘tib ketgan.
Oradan ko‘p o‘tmay, Colombia ham xuddi shunday zarbani boshidan kechirdi. Gol, quvonch, so‘ng monitor va hukm: hujumchining barmog‘i chiziqdan oldinda qolgan. Bir barmoq – butun mamlakat kayfiyati o‘zgaradi.
The Athletic nashrining yetakchi yozuvchisi Felipe Cardenas shunday deydi: “O‘yinning eng chiroyli lahzasi – gol va uning nishonlanishi. Endi esa futbolchilar ham, muxlislar ham hakam VARdan xabar olguncha kutishga majbur”. Golga bo‘lgan birinchi tabiiy reaksiya – endi ehtiyotkorlik.
Misrning g‘azabi, Argentinaning qutulib qolishi
VAR atrofidagi bahslar cho‘qqisiga chiqqan o‘yinlardan biri – Egypt – Argentina. Natijadan ko‘ra, o‘yinning qanday o‘tganini eslab qolish osonroq.
Uchrashuvning katta qismi Misr nazoratida o‘tdi. Ular to‘pni saqladi, pressing qildi, xavfli hujumlar uyushtirdi. 67-daqiqada esa mehnatlari samara bergandek tuyuldi – ikkinchi gol. Misr o‘yinchilari yon chiziq bo‘ylab yugurib ketadi, zaxira o‘rindig‘i bo‘shab qoladi, mamlakat bo‘ylab televizorlar oldida qiyqiriqlar yangraydi.
Shu payt monitor ishga tushadi.
VAR hujumdan ancha oldin, maydonning boshqa chekkasida sodir bo‘lgan bahsli to‘qnashuvga ishora qiladi. Hakam monitor yoniga boradi, bir necha burchakdan epizodni ko‘radi va qaror qiladi: qoida buzilgan, gol bekor.
O‘yin butunlay boshqa yo‘nalishga o‘tadi. Argentina qaytadi, bosim oshadi, yakunda g‘alaba ham ularning qo‘lida qoladi. Misr esa o‘yin tugagach, o‘zini ochiqchasiga “o‘g‘irlab ketishdi” deb hisoblaydi. Noroziliklar, bayonotlar, savollar. Turnirda texnologiya qanchalik to‘g‘ri qo‘llanayotgani yana kun tartibiga chiqadi.
Texnologiya qayerda to‘xtashi kerak?
Futboldagi VAR bahsi aslida maydondan tashqaridagi kengroq savolni takrorlaydi: texnologiya qachon yordamchi, qachon hukmron kuchga aylanadi? Qarorni baribir insonlar qabul qilayotgan ekan, xolislik qayerda tugaydi?
Felipe Cardenas o‘rtacha yo‘lni ko‘radi: “Futbol muxlislari sifatida ba’zan inson xatosi bilan yashashga ham rozi bo‘lishimiz kerak. Hakam ham adashishi mumkin – bu tabiiy. Biz esa shunday nuqtaga kelyapmizki, hakamning har qanday xatosi deyarli taqiqlangan holatga aylanmoqda.”
Futbol yillar davomida aynan shu insoniylik, shu xatolar, shu bahslar bilan yashab keldi. Endi esa chiziqlar, piksel va millimetrlar o‘yinning ruhiga aralashmoqda. Bir tomonda adolat, ikkinchi tomonda esa tomosha va his-tuyg‘u.
Har bir stadionda bitta savol havoda muallaq: qachondir yana gol urilib, VAR chizig‘i emas, faqatgina tribuna shovqini hal qiladigan kunlar qaytadimi? Yoki endi har bir quvonchdan oldin monitor tomon qarash – yangi normal holat bo‘lib qoladimi?
