Temir va doklar derbysi: 100 yillik raqobatning tarixi
Den shanba kuni eski xotiralar bilan uvilladi. Millwall va West Ham o‘rtasidagi 100‑rasmiy uchrashuv, 14 yillik tanaffusdan keyingi ilk duel. Bir daryo ularni ajratadi, o‘sha daryo ularni bog‘laydi ham — Thames bo‘yida tug‘ilgan ikki klub yana yuzma‑yuz keldi.
XIX asr oxiri. Sharqiy London doklari, og‘ir sanoat, tutun va temir tovushi. Millwall o‘sha paytda Isle of Dogs’da, Thames Ironworks esa Canning Town atrofida edi. 1910 yilgacha har ikkisi ham daryoning shimolida, bir‑biridan ikki milcha narida joylashgan edi. Keyin Millwall janubga, New Cross tomon ko‘chdi, lekin raqobat ko‘chmadi. U u yerda qoldi. Daryoda, ko‘chalarda, ishchilarning ongida.
O‘sha yillarda Millwall bugungidek Lions emas, Dockers nomi bilan tanilgan. West Ham esa Irons — Thames Ironworks and Shipbuilding Company ishchilarining merosi. Har tong ish topish umidida darvoza oldida to‘planadigan, har kuni tanlab‑tanlanmay qolish xavfini kechiradigan erkaklar. Kurash, sadoqat, mashaqqatli mehnat. Bugun har ikki klub o‘zini hanuz shu qadriyatlar bilan tasvirlaydi.
Afsonalar, ish tashlash va haqiqiy boshlanish
Bu qadar uzoq tarixda afsona bilan haqiqatni ajratish oson emas. Eng tirik qolgan rivoyatlardan biri raqobat ildizini 1926 yilgi General Strike bilan bog‘laydi: go‘yoki West Ham dok ishchilari ish tashlashni qo‘llab‑quvvatlagan, Millwall tomoni esa yo‘q. Tarixchilar David Sullivan va Brian Belton bu talqinni rad etadi. Beltonning yozishicha, Millwall doklarida ish tashlash mustahkam bo‘lgan, Canning Town atrofida esa atigi bir necha ishchi safni buzgan. Biroq rivoyat bir asr yashab keldi va bugun ham bu uchrashuv atrofidagi mifologiyaning bir qismiga aylangan.
Ikki klub yo‘llari ilk bor 1890‑yillarda kesishadi, Millwall Athletic — Thames Ironworks’ga qarshi maydonga tushganda. Belton Thames’ni oddiygina “eski West Ham” sifatida ko‘rishga qarshi: kompaniya jamoasi 1900 yilda yangi klub tuzilishidan avval tarqatib yuborilgan. Shunga qaramay, “Dockers Derby” degan ibora bugun ham yashaydi, garchi Sullivan ham, Belton ham bu raqobatning “qadimiyligi”ga shubha bilan qarasa‑da.
Asl nafrat esa ancha kechroq qaynar darajaga yetdi. 1970‑yillar — burilish davri. 1972 yilda Harry Cripps uchun o‘tkazilgan testimonial o‘yinda, har ikki klub muxlislari hurmat qiladigan futbolchi sharafiga bo‘lishiga qaramay, jiddiy tartibsizliklar kuzatildi. 1976 yilda esa Millwall tarafdori poyezddan yiqilib vafot etdi, ba’zilar bu voqeada West Ham muxlislari aralashgan deb hisoblaydi. 1978 yilda uzoq tanaffusdan so‘ng klublar yana rasmiy uchrashuvda to‘qnash kelganida, zo‘ravonlik yana maydon tashqarisida o‘z so‘zini aytdi.
Doklar yo‘qoldi, raqobat qoldi
Qiziq tasodifmi yoki tarixiy mantiq — raqobat aynan o‘sha yillarda keskinlashdiki, London doklari birin‑ketin yopilib, o‘sha dunyo qulab borayotgan edi. An’anaviy sanoat minglab ish o‘rinlarini yo‘qotdi, butun mahallalar ishsizlik va tanazzulni his qildi. Buni bevosita “sanoat tanazzuli = hooliganizm” deb soddalashtirish noto‘g‘ri bo‘lardi, lekin ikkisi yonma‑yon kechdi. Futbol esa hudud, erkaklik, tegishlilik va mahalliy g‘ururni saqlab qolish mumkin bo‘lgan maydonga aylandi — aynan shu tuyg‘ularni berib turgan eski institutlar yemirilib borayotgan pallada.
1980‑, 90‑yillar va 2000‑yillar boshida bu raqobat obro‘si ayrim, ammo unutilmas to‘qnashuvlar bilan yanada qotib bordi. Eng mashhuri — 2009 yilda Upton Park’dagi League Cup uchrashuvi. Stadion tashqarisidagi ommaviy mushtlashuvlar, pichoqbozlik, maydonga bostirib kirishlar. Keyingi safar, 2011‑12 yilgi Championship mavsumidagi ikki o‘yin bunday darajadagi tartibsizliksiz o‘tdi. Shundan so‘ng joriy mavsumgacha ular rasmiy uchrashuvda to‘qnash kelmadi.
ID va Green Street kabi filmlar har ikki klub atrofidagi zo‘ravonlik obro‘sini yanada bo‘rttirib ko‘rsatdi, Dockers Derby esa bu mifni ko‘paytirib, o‘ziga xos “kult”ga aylantirdi. Ijtimoiy tarmoqlarda kutilgancha qizg‘in hazil‑mutoyiba, keskin postlar ko‘paydi, ammo shanba kuni Den atrofida jiddiy tartibsizlik bo‘lmasligiga ishonch kuchli edi. Asosan shunday bo‘ldi ham.
Den’dagi kun: 12:30, 400 politsiyachi va 2:2
Har ikki fanat bazasida jurnalistlarga, ayniqsa, fotomuxbirlarga ishonchsizlik bor. Menga ham har iki tomondan “ehtiyot bo‘l” degan ogohlantirishlar bo‘ldi. Kunning turli paytlarida bir necha yoqimsiz so‘zlar eshitildi, lekin bu ozchilikning ovozi edi. Ancha balandroq eshitilgan narsa — klub atrofidagi hamjamiyat kuchi, ko‘pchilik muxlislarning samimiyligi va ochiqko‘ngilligi.
O‘yin ITV orqali jonli efirga uzatildi. Start vaqti 12:30 ga ko‘chirildi, bu esa o‘yindan oldingi ichkilik uchun vaqtni keskin qisqartirdi. Taxminan 400 nafar politsiyachi jalb etilgan yirik operatsiya ishga tushdi. 20 ming atrofidagi tomoshabin orasida West Ham uchun atigi 1 774 ta chipta ajratildi. Mehmon muxlislarning aksariyati klub ranglarini kiymaslikni ma’qul ko‘rdi. Ular London Bridge’dan South Bermondsey’ga kelib, u yerdan to‘g‘ridan‑to‘g‘ri mehmonlar sektori tomon kuzatib borildi.
Turnir jadvalida birinchi o‘rinda kelayotgan, yaqinda Wrexham’ni 6:0 hisobida yanchib tashlagan West Ham Den’ga favorit sifatida keldi. Ammo birinchi bo‘limda ustunlikni Millwall qo‘lga oldi. Jarohatlar bilan bo‘g‘ilgan tarkib bo‘lishiga qaramay, ular maydonni boshqardi va tanaffusga ikki gol ustunlik bilan chiqdi. Den portlab ketgandek bo‘ldi.
Ikkinchi bo‘limda manzara asta‑sekin o‘zgardi. West Ham o‘yinga qaytdi, bosimni oshirdi, to‘pni ko‘proq ushlay boshladi. Oxiri bosim o‘z samarasini berdi: soatga qaralsa, asosiy vaqt tugashiga 10 daqiqa qolganida hisob tenglashdi. Har bir gol tribunalarni portlatdi, ammo aynan shu tenglashtiruvchi gol paytida olomon chekkadan oshib ketadigandek ko‘rindi. Qo‘shimcha politsiya kuchlari chaqirildi, xavotir bir zum kuchaydi.
89‑daqiqada esa Den nafasini ichiga yutdi. Kyrell Lisbie bo‘shliqqa yorib kirib, darvoza sari chopdi. Muhim lahza. Mohamadou Kanté uni orqadan tortib yiqitdi. To‘g‘ri qizil kartochka. Ehtimol, Millwall uchun g‘alaba golini tortib olgan foul. Standlar g‘azab va umidsizlik aralash hayqirdi. Hisob esa o‘zgarmadi: 2:2.
Stadion tashqarisi: qo‘rquv emas, kundalik hayot
O‘yindan keyin Millwall muxlislari va politsiya o‘rtasida bir necha qisqa to‘qnashuvlar kuzatildi, xolos. Ular tezda so‘ndi, olomon tarqaldi. Bir necha daqiqa o‘tib, stadion yonida avtograf kutayotgan bolalar paydo bo‘ldi, kattalar esa o‘yinni muhokama qilib, o‘zaro bahslashib turardi. Zo‘ravonlik haqidagi eski stereotiplar fonida bu manzara juda tanish, juda odatiy ko‘rindi.
Tashqaridan qaraganda, Millwall va West Ham o‘rtasidagi o‘xshashliklar farqlaridan ham ko‘proqdek tuyuladi. Ko‘plab muxlislarning qarindoshlari, do‘stlari “narigi tomonda”. Har ikki klub ishchi sinf Londoniga xos qat’iyat, sadoqat va “haqiqiylik” qadriyatlariga tayangan holda o‘zini ta’riflaydi. Shunga qaramay, ular uchrashganda, muxlislarning ma’lum qatlamida chinakam nafrat uyg‘onadi. Balki aynan shu ziddiyat raqobatga shu darajada kuch bag‘ishlayotgandir — har ikki tomon bir xil hudud, bir xil madaniyat, bir xil identitet uchun kurashmoqda, lekin o‘zini “eng haqiqiy” ifoda sifatida ko‘rsatmoqchi.
Uch asr, bitta savol
Millwall va West Ham endi bir‑biriga qarshi uch asrni kesib o‘tgancha o‘ynab kelyapti. Doklar deyarli yo‘q, klub stadionlari bir‑biridan uzoqlashgan, rasmiy uchrashuvlar siyraklashgan. Lekin bir narsa o‘zgarmadi: har safar ular maydonga chiqqanda, kim Londonning bu bo‘lagini, uning o‘tmishi va bugunini yaxshiroq ifodalayotgani haqidagi bahs yana avj oladi.
Savol shunday: sanoat shahri allaqachon tarix sahifalariga ko‘chib bo‘lgan bir davrda, bu ikki klubdan qaysi biri o‘z ildiziga sodiq qolganini isbotlay oladi? Den’dagi so‘nggi 2:2 bu bahsga nuqta qo‘ymadi. U faqat navbatdagi bobni ochdi.
