Ronan Sullivan va Declan: Maledagi g‘alaba va Bangladesh futboli

Ronan Sullivan Panenka sariq chiroqlar ostida tepgan payt, Maledagi tun bir zumga muzlab qolgandek bo‘ldi. U hayotida atigi ikki marta shunday zarba bergan, ikkalasi ham mashg‘ulotda, ulardan biri to‘singa tegib qaytgan. Ammo u Malé shahrida, 3 aprel kuni, SAFF U-20 finalida beshinchi penalti oldidan egizak ukasi Declan’ga yuzlanib, to‘pni ko‘tarib tepishini aytganda, ukasi ajablanmadi ham.

“U aytishi ham shart emasdi, baribir shunday qilishini bilardim,” – deya eslaydi Declan, hozir Saint Joseph’s University yotoqxonasidagi divanda akasi yonida o‘tirarkan. “Agar g‘alaba keltiradigan oxirgi penaltini u tepadigan bo‘lsa, shunday qiladi, deganman. Bu – aynan uning ishi.”

Bir necha soniyadan keyin to‘p darvoza to‘riga mayin tegib kirib bordi. Malé stadionidagi minglab muxlislar portlab ketgandek qichqirdi. Internet orqali millionlab tomoshabinlar Bangladesh va India o‘rtasidagi nol-nolga yakunlangan finalning kulminatsiyasini ko‘rdi.

“Bunaqa bo‘lishiga oldindan aytishsa, ishonmagan bo‘lardim,” deydi Ronan.

Instagram’da “Save Bangladesh Football” sahifasi bilan yozishmalar boshlanganiga ikki yil ham bo‘lmay turib, Sullivan egizaklari ona tomondan kelib chiqishi tufayli Bangladesh U-20 terma jamoasi bilan chempionlikni nishonlardi. Maldiv orollarida ular deyarli “uy jamoa” edi – bu mamlakatdagi eng katta mehnat muhojirlari aynan Bangladeshdan.

Filadelfiyadan Dhakagacha bo‘lgan yo‘l

Maledagi ko‘kimtir suvlarni birinchi marta ko‘rgan paytlaridan boshlab, bu sayohat ularga oddiy futbol safaridan ko‘ra ko‘proq narsani va’da qilayotgandek tuyulgan.

“U yoqqa uchib borishning o‘zi ajoyib edi. Suv shunchalik moviyki… Bunaqasini hech ko‘rmaganmiz. Biz Ocean City, New Jersey’ga boramiz, u yerda suv jigarrang, baribir eng sevimli joyimiz,” deydi Ronan. “Bu suvni ko‘rganimizda, ‘Voy, Xudoyim-ey!’ dedik. ‘The Waterboy’ filmidagi maxsus suvni eslatdi. Oxirida chiqadigan o‘sha suv… Menimcha, u aslida Maldiv suvining o‘zi.”

Ssenariy go‘yo Gollivuddan ko‘chirib olingandek: Philadelphia shahridan chiqqan, juda irlandcha ismlarga ega ikki yigit, Bangladeshga hech qachon bormagan, faqat turnir oldidan U-20 sinovlariga kelishadi va keyin mamlakat poytaxtiga kubok bilan qaytishadi. Bir necha kun media to‘lqinini boshdan kechirishdi, keyin esa Dhakani kezib, taomlarni tatib, bolalikdan faqat AQShda ko‘rib kelgan buvisi bilan vaqt o‘tkazishdi.

Ammo bu hikoya Bangladesh uchun faqat kirish sahifasi bo‘lishi mumkin. FIFA reytingida 181-o‘rinda turgan, qariyb 180 million aholiga ega bu mamlakat BMT ma’lumotiga ko‘ra, dunyodagi oltinchi eng katta diasporaga ega. Asosiy qismi Janubiy Osiyo va Yaqin Sharqda, lekin Buyuk Britaniya, AQSh, Italiya va G‘arbning boshqa nuqtalarida ham jiddiy jamoalar shakllangan.

“Biz u yerda nima qilganimizni ko‘rishdi, bu qanday zo‘r tajriba bo‘lganini ko‘rishdi, endi birdaniga Bangladesh uchun o‘ynashga qiziqayotgan chet ellik yigitlar ko‘paydi. Angliyada yaxshi akademiyalarda o‘ynayotgan bolalar ham bor. Butun dunyoga sochilib ketgan iqtidorlarimiz bor. Gap – ularni to‘g‘ri ishlata olishda,” deydi Declan.

Diaspora, Dooley va yangi davr boshlanishi

Sullivanlar endi Bangladeshda ham, AQShda ham, undan tashqarida ham tanilgan. Xuddi shunday, sobiq USMNT sardori Thomas Dooley ham. U – Germaniyada ulg‘aygan, amerikalik harbiy xizmatchining o‘g‘li, tasodifan AQSh terma jamoasiga qo‘shilgan, keyin esa murabbiylik faoliyatining asosiy qismini Janubi-Sharqiy Osiyoda o‘tkazgan mutaxassis.

U U-20 terma jamoasi kubokni ko‘targanidan yetti hafta o‘tib Bangladesh katta terma jamoasiga bosh murabbiy etib tayinlandi. Dooley bu yurt haqida “futbolga oshufta mamlakat” degan gaplarni eshitib yurardi, endi esa yangi Jahon chempionati tsikliga shu yerda kirib bormoqda.

“Biz muxlis bo‘lishni juda yaxshi bilamiz. Endi buni o‘zgartirish kerak. Muxlis bo‘ladigan emas, futbol o‘ynaydigan mamlakat bo‘lishimiz zarur,” deydi u.

Ronan, Declan va ularning ukalari Quinn hamda Cavan – barchasi AQSh, Germaniya va Bangladesh uchun o‘ynash huquqiga ega. Quinn o‘tgan yozda USMNT bilan rasmiy o‘yin o‘tkazib, shu terma bilan bog‘lanib qoldi. Manchester City tomon yo‘l olayotgan Cavan esa amerikalik eng istiqbolli hujumchilardan biri. Egizaklar esa real variant sifatida Bangladeshni tanladi.

“Hamma narsa Instagram’dagi bitta DM’dan boshlandi, bu juda g‘alati,” – deya eslaydi Declan. Xabar “Save Bangladesh Football” sahifasidan kelgan. Avvaliga ular buni oddiy muxlis sahifasi deb o‘yladi: pasporti ham yo‘q paytda ularni yig‘inga taklif qilishardi. Tez orada bu sahifa federatsiya uchun haqiqiy vositachi ekanini tushunishdi va SAFF U-20 turniri haqida qiziqish bildirganlarida, federatsiya vitse-prezidenti Fahad Karim bilan bog‘lashdi.

“Kollej boshlanguncha biroz bo‘sh vaqtimiz bor edi. ‘Mamlakatni himoya qilsak, madaniyatning bir qismiga aylansak zo‘r bo‘lardi’, deb o‘yladik,” deydi Ronan. Keyingi uch oy “telbavor jarayon”ga aylandi – onalari ham Bangladesh pasportiga ega bo‘lmagani uchun hujjatlarni rasmiylashtirish oson kechmadi. Mart oyida esa egizaklar New York’dan Delhi, u yerdan Dhaka tomon uchishdi – hayotlaridagi eng uzoq parvoz.

Lagerdagi sinov va ichki qarshiliklar

Ularni aeroportda qizil gilam kutib olmadi. Hech kim ularga oldindan tarkib kafolatlamagan. 30 dan ortiq futbolchi ishtirok etayotgan yig‘inga kelishdi, ular orasida yana uch nafar “diaspora” futbolchisi bor edi. Murabbiy ingliz tilida gaplasha olardi, lekin maydonda til to‘sig‘i baribir sezildi.

“Chet ellik bo‘lsangiz, dastlab to‘p sizga kam keladi, chunki tilni bilmaymiz, balki yigitlar ham biz kelganidan xursand bo‘lmagandir. Lekin bir necha marta to‘p olib, nima qila olishingizni ko‘rsatib bersangiz, hammasi o‘zgaradi,” deydi Ronan. Bir necha kunlik mashg‘ulotlardan so‘ng ular tarkibga tushishiga ishona boshladi, jamoaga singish jarayoni ham tezlashdi.

Dooley Bangladesh ildiziga ega futbolchilarning bu terma jamoani tanlash huquqini qat’iy himoya qiladi. Uning Osiyodagi murabbiylik sayohati Philippines’da boshlangan, u yerda chet elda tug‘ilgan futbolchilarga qarshi bo‘lgan muxlislar bosimini ko‘p ko‘rgan. Bangladeshda esa u o‘ziga meros bo‘lib qolgan jamoa madaniyatidan mamnun. Ayniqsa Leicester City yarim himoyachisi Hamza Choudhury’ning yetakchiligi va kamtarligini alohida ta’kidlaydi.

“Hamma Hamza kelganidan xursand bo‘ldi. Futbolchilar tushunib turibdi: xalqaro maydonda o‘sganlar ularga yordam bera oladi. Ularning munosabati, mehnat madaniyati, maydondagi o‘zini tutishi – hammasiga qarab o‘rnak olish mumkin,” deydi Dooley.

Diaspora ichidan qancha ko‘p qidirsalar, shuncha ko‘p nomzod chiqmoqda. Ular yirik Yevropa ligalarida o‘ynamasligi mumkin, lekin baribir umumiy saviyani ko‘tarishga yetadigan darajada. Biroq bu – nozik muvozanat. Dooley har kuni “minglab” xabarlar olayotganini aytadi va byudjet cheklovlarini eslatib, ehtiyot bo‘lish kerakligini tan oladi.

“Har kim o‘zi tepgan jarima zarbasining videosini yuborsa, u darhol yaxshi futbolchi bo‘lib qolmaydi. Bu yerning o‘zida ham kuchli futbolchilarimiz bor, ularga imkon bera olamiz. Bir futbolchini olib kelish uchun 2-3 ming dollar sarflab, keyin uni zaxirada o‘tqazib qo‘ya olmaymiz. Agar chetdan kelayotgan futbolchi haqiqatan ham bizga yordam bera olsa – boshqa gap. Aks holda, o‘sha pulni mahalliy yigitlarni yig‘inga chaqirishga, ularni ikki hafta davomida kuniga ikki mahal mashg‘ulot qildirishga sarflaymiz. Natijada ular ancha kuchli bo‘lib chiqadi,” deydi u.

Dooley fikricha, maydonda ko‘p yuguradigan, to‘p bilan o‘ylab harakat qilishni o‘rgangan, xatolarni kamaytirgan “yaxshi guruh”ni shakllantirish orqali jamoani 20-30 foizga kuchaytirish mumkin. FIFA reytingida 150-lik ichiga kirish – uning nazarida mutlaqo real maqsad.

Orzu esa bundan ham kattaroq.

India bilan raqobat va Maledagi trans

Sullivanlarning to‘rtovlonining Instagram sahifalari yillar davomida Bangladesh bayroqlari bilan to‘lib ketgan. Maledagi final paytida egizaklar telefonlariga qarashga ulgurmagan ham bo‘lsa-da, onlayn shovqin boshqa darajaga chiqqanini sezishdi. Ayniqsa India bilan raqobat ko‘rinib turardi.

“Men haqimda itni yetaklab ketayotganimni ko‘rsatadigan montajlar qilishdi, it esa India bayrog‘iga bo‘yalgan. Jinnilik edi. Haqiqatdan ham juda keskin muhit,” deydi Ronan.

Maledagi g‘ayratli qo‘llab-quvvatlash ularning maydonda hech qachon his qilmagan atmosferasini yaratdi. Bu surreal holat Dhaka’dagi qahramonlar kutib olinishiga ulanib ketdi.

“Bu juda ko‘p edi. Juda ko‘p gullar, juda ko‘p odamlar. O‘zimni jamoamiz Bangladeshdagi yangi ‘issiq mavzu’ga aylangandek his qildim,” deydi Declan. Ularning so‘zlariga ko‘ra, Dhaka ko‘chalarida yurganlarida, baribir hamma ularni darhol ilg‘ab olgan – “biz o‘sha yer uchun oppoqmiz”, deydi u.

“Ko‘p odamlar bilan tanishdik, hamma juda baxtli, juda minnatdor edi – kubokni mamlakatga qaytarganimiz uchun. Ular haqiqatan ham shovqinga tushishdi, bu tuyg‘uni AQShda yoshlik futboli uchun ko‘rmaymiz.”

Dooley ham Bangladesh futbolining qanday yashayotganini ilk kundan his qildi. Iyun oyida San Marino bilan o‘rtoqlik uchrashuviga uchib ketish uchun aeroportga kelganlarida, uni kutib olgan media soni deyarli Jahon chempionatiga yo‘l olayotgandek ko‘rindi.

“Men o‘zimni Jahon chempionatiga ketayotgandek his qildim,” deydi u. “O‘yladimki, agar haqiqatan ham Jahon chempionatiga chiqadigan bo‘lsak, bu manzara qanday bo‘ladi?”

Ronan ham tasavvur qiladi:

“Agar Jahon chempionatiga chiqsak, butun mamlakat portlab ketadi,” deydi u.

Kengayib borayotgan orzu

Hozircha bu orzu uzoqdek ko‘rinadi. Hindiston yarimoroli mamlakatlaridan birortasi hali na erkaklar, na ayollar Jahon chempionatida ishtirok etgan. Mintaqaning xalqaro futbolga bo‘lgan ishtiyoqi asosan Janubiy Amerika gigantlariga yo‘naltirilganicha qolmoqda.

Ammo erkaklar Jahon chempionatini kengaytirish jarayoni davom etar ekan, Bangladesh diasporasi bilan mustahkam ko‘prik qurayotgan bir paytda, mamlakat futboli uchun butunlay yangi o‘lcham paydo bo‘lishi mumkin. Agar biror subkontinent jamoasi mundialga yo‘l olsa, bu sport uchun butun mintaqada mislsiz burilish bo‘ladi.

Declan o‘sha manzarani ko‘z oldiga keltiradi:

“64 jamoali Jahon chempionati haqida o‘ylaganimda, ‘Mana shu futbolchilarning hammasini yig‘a olsak, saralashdan o‘tish imkonimiz bor’, deb o‘ylayman. Bu – orzu. Bu – eng oliy maqsad,” deydi u.

U sobiq Philadelphia Union akademiya sherigi, hozir Penn State’da o‘ynayotgan qanot futbolchisi Nehan Hasan va Stanford hujumchisi Trevor Islam nomlarini ehtimoliy qo‘shimchalar sifatida tilga oladi. Umidi – bu ro‘yxat yildan-yilga uzayib borishi.

Dooley esa diaspora futbolchilariga aniq xabar yo‘llaydi:

“Ularni ishontirishimiz kerak. Ularga bu yerda haqiqiy meros qoldira olishlarini aytishimiz kerak,” deydi u.

Murabbiy uchun asosiy oraliq marralar – Asian Cup va, albatta, Jahon chempionati saralashidagi bosqichma-bosqich yuksalish. Bangladesh erkaklar terma jamoasi Asian Cup’ga tarixida atigi bir marta chiqqan. Dooley bu jarayonni “bosqichli” deya ta’riflaydi, lekin “hammasi juda tez ham ketishi mumkin”ligini ham qo‘shib qo‘yadi. U 19 yoshli qanot futbolchisi, Fulham akademiyasi mahsuli Farhaan Wahid va Angliya to‘rtinchi divizionida o‘ynayotgan 25 yoshli hujumkor yarim himoyachi Louie Watson’ni o‘z loyihasining navbatdagi bo‘laklari sifatida ko‘radi. Hamza Choudhury va New York Cosmos yozgi transferi, Kanada tug‘ilishi bo‘lgan yarim himoyachi Shamit Shome esa hozircha ustun ustunlar. Dooley darvozabon pozitsiyasini hal qiluvchi bo‘g‘in sifatida alohida ajratadi.

Kuzgi o‘rtoqlik o‘yinlaridan so‘ng dasturdagi navbatdagi yirik imtihon – noyabr oyida Bangladeshda o‘tadigan katta terma jamoalar uchun SAFF Championship. Bangladesh bu turnirni tarixida atigi bir marta, 2003 yilda, mezbon sifatida yutgan. Dooley hozircha butun e’tiborini shu musobaqaga qaratgan, keyin esa mamlakat ichida futbol infratuzilmasi va tizimini rivojlantirish ishlariga faolroq kirishmoqchi. Uningcha, bu yerda model yuqoridan pastga qarab ishlashi kerak: katta terma jamoa muvaffaqiyati qiziqish, homiylik va investitsiyani tortadi, ular esa akademiyalar va ligalar piramidasini quradi.

Hozircha u Dhaka’ning badavlat Gulshan tumanida kvartira topmaguncha mehmonxonada yashamoqda. Derazadan qaraganida, odamga to‘la ko‘p qavatli uylarni ko‘radi, lekin futbol maydoniga ega maktablar deyarli yo‘q. Asl sinov esa mana shu yerda – kelajak avlod uchun infratuzilma, madaniyat va tafakkurni o‘zgartirishda.

Dooley orzusini aniq tasvirlaydi: Bangladesh bolalari Argentina muxlisi bo‘lib qolmasin. Ular Argentina va Brazil bilan maydonda uchrashishni xohlashsin. Savol endi bitta: Maledagi bitta panenka va Instagram’dan boshlangan hikoya, bir kun kelib, butun mamlakatni Jahon chempionati sahnasiga olib chiqishga yetadimi?