Osiyo futbolining jahon chempionatidagi muammolari
Bu yoz yozda Osiyo uchun hammasi boshqacha bo‘lishi mumkin edi. Shunday tuyulgandi.
2026-yilgi jahon chempionati Janubiy Koreyaning Chexiyaga qarshi chaqmoqdek g‘alabasi bilan ochildi. To‘rt kun davomida Osiyo Futbol Konfederatsiyasi vakillari mag‘lub bo‘lmadi, ochkolar asosan duranglar hisobiga yig‘ildi. Turnirning oltinchi kuni esa hammasini ostin-ustin qildi. Omad o‘girildi. Mag‘lubiyatlar yog‘ila boshladi – va to‘xtamadi.
Kengaytirilgan format tufayli bu safar jahon chempionatiga rekord – to‘qqizta AFC jamoasi yo‘l oldi. Ammo guruh bosqichi tugagach, yettitasi allaqachon uyga qaytgan edi: Janubiy Koreya, Eron, Iroq, Iordaniya, Qatar, Saudiya Arabistoni va O‘zbekiston. Oxirgi ikkisi – Avstraliya va Yaponiya – 1/32 finalda to‘xtatildi. Shunday qilib, AFC bu mundialda barcha vakillarini yo‘qotgan ilk yirik konfederatsiyaga aylandi. Okeaniya esa allaqachon safdan chiqqan, lekin u yerda atigi bitta jamoa – New Zealand bor edi.
Bu faqat alohida terma jamoalar uchun zarba emasdi. Bu – butun Osiyo futboli uchun og‘ir signal. Bugun yevropalik klublarda osiyolik futbolchilar soni ko‘paygan, qit’ada o‘yin uchun sarflanayotgan pul va mehnat ham misli ko‘rilmagan darajada. Lekin ish eng katta sahnaga – jahon chempionati maydonlariga kelganda, AFC vakillari 29 o‘yindan atigi uchta g‘alaba chiqara oldi. Ketma-ket oltinchi mundialda Osiyo jamoasi pley-offda birorta ham g‘alaba qayd eta olmadi.
Avval umid, keyin qulash
Eng katta hafsalasi pir bo‘lgan jamoa – Janubiy Koreya. Guruhida ikkinchi raqamli favorit bo‘lgan Taeguk Warriors startdagi g‘alabadan keyin asta-sekin parchalanib ketdi. Meksika va Janubiy Afrika bilan o‘yinlarda jamoa bo‘linib ketgan, g‘oya va tartibdan ayrilgan, degan taassurot qoldirdi.
Janubiy koreyalik jurnalist Han June buni ochiq aytadi: bu safargi mag‘lubiyat ortida bitta sabab emas, butun tizim turibdi. Uning ta’kidlashicha, jamoa bir butun bo‘lib shakllanmagan, taktika va strategiya zaif bo‘lgan. Murabbiy xato qildi, futbolchilar ham, tashkilot ham. Natijada bu chiqish mamlakat futbolida haqiqiy silkinish yasadi.
Murabbiy Hong Myung-bo tayinlanishida tanish-bilishchilik va manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lgani haqidagi da’volar jamoatchilik g‘azabini qo‘zg‘adi. Prezident Lee Jae Myung tekshiruv talab qildi. Oradan ko‘p o‘tmay, Hong ham, Koreya Futbol Assotsiatsiyasi prezidenti Chung Mong-gyu ham iste’foga chiqdi.
Katta mablag‘ tikkan Qatar va Saudiya Arabistoni ham kutilgan sakrashni ko‘rsata olmadi. Jahon chempionatida ilk bor qatnashgan Iordaniya va O‘zbekiston esa g‘alabasiz yakunladi, lekin sahnani yorqin tark etdi: Iordaniya Argentina darvozasini ishg‘ol qildi, O‘zbekiston esa Kolumbiyaga gol urdi. Bunday lahzalar tarixda qoladi, lekin turnir taqdirini o‘zgartirmaydi.
Ba’zi jamoalar uchun qur’a ham shafqatsiz bo‘ldi. 40 yildan keyin mundialga qaytgan Iroq Senegal, Fransiya va Norvegiya bilan juda og‘ir guruhga tushdi. Yaponiya 1/32 finalga chiqdi-yu, lekin u yerda uni Marokash yoki Braziliya kutayotgan edi. Oxir-oqibat Braziliya yo‘lni to‘sdi. Avstraliya esa Misr bilan durangdan so‘ng hammasini penaltilarga qo‘ydi va shu yerda yiqildi.
Eronning yukini esa faqat futbol emas, siyosat ham og‘irlashtirdi. AQSh bilan urush boshlanganidan so‘ng mamlakat ichki chempionati to‘xtatildi. Futbolchilar oylar davomida raqobatbardosh o‘yin amaliyotisiz qoldi. Jahon chempionati boshlangach, AQShdagi cheklovlar sabab Eron terma jamoasi bazasi bo‘lgan Meksikodan o‘yinlar uchun qatnab yurishga majbur bo‘ldi. Ko‘plab yordamchi xodimlar viza ololmay, jamoa bilan bora olmadi.
Shunga qaramay, Eron uchta uchrashuvning barchasini durang bilan yakunladi. Maydonda kuch yetarli edi, lekin bu ham pley-off yo‘llanmasiga kifoya qilmadi. Eng tayyorgarliksiz jamoa – aynan Eron bo‘lgani aytilmoqda, va bu gap ortida achchiq haqiqat yotadi.
Muhabbat bor, tizim yetishmaydi
Osiyoning jahon chempionatlaridagi qiynalishi futbolga befarqlikdan emas. Aksincha. Singapurdan tortib Indoneziyagacha, o‘yin yuz yillik tarixga ega. Ko‘p joyda u Yevropa mustamlakachiligi davrida kirib kelgan, milliy o‘zlikni anglash va mustaqillik kurashlari bilan chambarchas bog‘langan.
Bu ayniqsa Fors ko‘rfazi mamlakatlarida yaqqol. Bugun aynan shu mintaqa futbol bozorining eng tez o‘sayotgan qismi sifatida tilga olinadi. Futbol bu yerda nafaqat sport, balki siyosat, jamiyat va ommaviy madaniyat bilan qorishib ketgan hodisa.
Shunga qaramay, ko‘plab Osiyo davlatlarida professional futbol kech shakllandi. Yevropa va Janubiy Amerika esa avlodlar davomida murabbiylik maktabi, yuqori darajadagi musobaqalar va chuqur futbol madaniyatini jamlab bordi. AFC 1954-yilda tashkil topgan bo‘lsa-da, uning hozirgi ko‘lami va vazifalari mutlaqo boshqacha.
Bugun konfederatsiya faqat turnirlar tashkil etish bilan cheklanmaydi, balki rivojlanish loyihalarini ham yuritadi. Ammo u 47 a’zoni – Xitoydan Avstraliyaga, Livandan Yaponiyaga qadar ulkan hududni qamrab oladi. Iqtisodiy, siyosiy va futbol sharoitlari o‘ta turlicha. Bunday tafovut sharoitida umumiy yo‘l topish oson emas.
Asosiy savol ham shu yerda: AFC hammani birdek ko‘tarishi kerakmi yoki qit’adagi eng kuchli bir necha jamoaga ustuvorlik berib, chuqurlashgan elitani shakllantirishi kerakmi? Resurslarni 47 mamlakatga birdek yoyish yuqori darajadagi dasturlarni zaiflashtirishi mumkin. Lekin faqat elita ortidan quvish ham qolganlar bilan tafovutni yanada chuqurlashtiradi.
Biroq baribir hal qiluvchi ishni milliy assotsiatsiyalar bajaradi. Futbolchi ham, murabbiy ham uyda yetishadi. Jahon chempionatidagi natija – ichki tizimlarning o‘ziga qo‘yilgan oynadir.
Tajriba ochlik qilayotgan qit’a
Bir narsa aniq: Osiyo jamoalari bu sahnada muvaffaqiyat qozonmoqchi bo‘lsa, Osiyodan tashqarida ko‘proq yashashi kerak. Futbolchilarning ham, terma jamoalarning ham.
Bugun ko‘plab osiyoliklar Yevropa ligalarida o‘ynayapti. Lekin bu yetarli emas. Eng yuqori darajadagi futbolchilar har kuni eng kuchlilarga qarshi mashq qilib, o‘yin tezligi va qaror qabul qilish madaniyatini o‘sha yerda o‘zlashtiradi. Jahon chempionatida bu farq juda tez ko‘zga tashlanadi.
Yana bir yo‘l – Osiyo ichidagi o‘yinlar sonini oshirish. Hozir asosiy qit’a musobaqasi – har to‘rt yilda bir o‘tkaziladigan Asian Cup, unda 24 ta terma jamoa qatnashadi. Barcha 47 a’zoni o‘z ichiga oladigan Nations League formatidagi yangi turnir g‘oyasi esa kichikroq jamoalar uchun katta imkoniyat bo‘lishi mumkin. Ular kuchli raqiblarga tez-tez qarshi tushsa, bo‘shliq sekin-asta qisqaradi.
Yaponiyaning uzoq yo‘li
Bugungi kunda eng katta istiqbolga ega Osiyo jamoasi sifatida Yaponiya ko‘rsatiladi. Ular 2050-yilgacha jahon chempioni bo‘lish maqsadini allaqachon ochiq e’lon qilgan. Hozircha pley-off bosqichida g‘alaba yo‘q, lekin guruh bosqichida Germaniya va Ispaniyani mag‘lub etgan jamoa haqida gap ketmoqda.
Bu tasodif emas. 1992-yilda Yaponiya futbol bo‘yicha 100 yillik konsepsiya qabul qildi. Professional klublar soni ko‘paytirildi, yoshlar akademiyalariga sarmoya kiritildi, murabbiylar tayyorlash tizimi tubdan o‘zgardi. Bu uzoq reja bugun natija bera boshlagan. Yaponiyaning yo‘l xaritasi boshqa Osiyo mamlakatlari uchun ham andoza bo‘lishi mumkin.
Sehrli tugma yo‘q. Bu jarayon sabr, ildizdan – bolalar futbolidan boshlab sarmoya talab qiladi. Qisqa yo‘l izlash, tez natija kutish – aynan shu yerda ko‘pchilik yiqilmoqda.
Osiyoning navbati keladimi?
Bugun AFC tarixdagi eng kuchli davrlaridan birini boshdan kechirmoqda. Jismonan, taktik jihatdan, infrastrukturada sezilarli o‘sish bor. Shu bilan birga, qolgan dunyo ham joyida turgani yo‘q. Har bir qit’ada tezlik oshmoqda, daraja ko‘tarilmoqda. Kim moslashmasa, ortda qoladi.
Savol endi bitta: qachon? Qachon Yevropa va Janubiy Amerikadan boshqa qit’a jahon chempionatini qo‘lga oladi? Afrikaning qadamlarini ko‘ryapmiz. Osiyoning navbati qachon keladi?
Yaponiya rejasi, Fors ko‘rfazining sarmoyasi, Markaziy Osiyoning yashirin talanti, Koreyaning qayta qurilishi – bularning hammasi bir kun bitta chiziqda kesishadimi? Bir kun mundial kubogini osiyolik kapitan baland ko‘taradimi?
Jahon chempionati guruh bosqichi nega ko‘pchilik uchun eng sevimli qism? Chunki u yerda butun dunyo bir maydonda. O‘sha xilma-xillik ichidan bir kun Osiyo chempion chiqsa, futbol xaritasi butunlay o‘zgaradi. Savol shundaki, qit’a bunga qanchalik tayyor – va bu lahza qanchalik uzoqda turibdi?
