Lionel Scaloni: Bu shunchaki futbol o‘yini
Lionel Scaloni matbuot zalida ovozini pasaytirib gapirdi, go‘yoki atrofdagi taranglikni ham bosib qo‘ymoqchi bo‘lgandek.
“Bu shunchaki futbol o‘yini, bo‘ldimi?” dedi Argentina bosh murabbiyi. “Biz juda kuchli raqib va ajoyib murabbiyga qarshi o‘ynaymiz. Bu futbol o‘yini, xolos”.
Qog‘ozda to‘g‘ri. Bir to‘p, 22 futbolchi, 90 daqiqa. Lekin Argentina – England uchrashuvi hech qachon “shunchaki futbol o‘yini” bo‘lmagan va bo‘lmaydi ham.
Eski jarohatlar, yangi sahna
Jose Manuel Lopez Shveytsariyaga qarshi 3:1 hisobidagi g‘alabadan keyin ochiq gapirdi: “Maydondan tashqaridagi nuqtai nazardan bu juda ko‘p tarix, juda ko‘p og‘riq va juda ko‘p tarix ortida turgan o‘yin”.
Bu raqobatning ildizi chuqur. Rasmiy hisobda Argentina va England o‘rtasidagi jahon chempionati tarixi 1962 yildan boshlanadi. Ammo haqiqiy chiziq 1966 yilda, Wembleyda chizildi. O‘sha paytda Three Lions murabbiyi Alf Ramsey argentinaliklarni “hayvonlar” deb atadi. Uchrashuvni mezbonlar Geoff Hurstning bahsli goli evaziga yutishdi, lekin o‘sha so‘zlar ikki mamlakat o‘rtasidagi ziddiyatni butunlay boshqa darajaga ko‘tardi.
Yosh muxlislar uchun bu raqobat, ehtimol, birinchi navbatda France ‘98dagi qizil kartochka bilan bog‘liq: David Beckhamning haydalishi va keyinroq Yaponya va Koreyada topgan “kechirim” goli. Lekin qaysi avlod bo‘lishingizdan qat’i nazar, Argentina va England nomi yonma-yon tilga olingan zahoti ko‘z oldingizga bitta sahna keladi – 1986 yil, Mexico, Azteca, chorak final.
Futbol tarixidagi eng mashhur, eng bahsli to‘qnashuv.
Lionel Messi o‘zi ham tan olgan: “O‘sha o‘yindan ko‘rgan va eslay oladiganlarim – argentinaliklar doim qayta-qayta tomosha qiladigan videolar va tasvirlar”. Bunga bitta sabab bor – Diego Maradona.
Bir o‘yinda ikki afsona
Maradona o‘z avtobiografiyasi “Touched by God”da nega hanuz bolalar uning ismi tushirilgan futbolkalarni kiyishini o‘ylab ko‘radi: “Hali ham 10 yoshli bolalar bor, orqasida mening ismim yozilgan futbolka kiyishadi. Bunday telbalikni faqat bitta gol bilan tushuntirish mumkin. Yoki balki ikkita...” Aslida esa bu yerda “balki” yo‘q.
1986 yil 22 iyun. Azteca. Maradona ikki gol urdi va shu bilan bir kunda nega futbol tarixidagi eng bahsli, eng qarama-qarshi baholanuvchi futbolchiga aylanganini butun dunyoga ko‘rsatdi.
51-daqiqada u Peter Shiltonni aldadi. To‘pni qo‘li bilan itarib, darvozabon ustidan oshirdi va to‘rga yo‘lladi. Buni stadiondagilar ko‘rmadi, ammo zaxirada o‘tirganlar – hammasini.
“Bizning zaxira o‘rindig‘ida hamma ko‘rdi”, deb eslaydi sobiq Liverpool vingeri John Barnes. “Futbolchilar, murabbiylar, bosh murabbiy – barchamiz aniq ko‘rdik. U qo‘li bilan o‘ynadi. Men Maradonani ayblamayman. Men hakam va yordamchilarni ayblayman. Men hech qachon Maradonaga qarshi bo‘lmaganman. U dunyodagi eng yaxshi futbolchi edi. Men esa u qilgan hamma ishni kuzatardim.
“Albatta, o‘yinni ham kuzatdim, bizni qo‘llab-quvvatladim. Lekin uning isinishini ham tomosha qildim. Ehtimol tarixdagi eng zo‘r futbolchini, albatta o‘sha paytda eng zo‘rini, repertuarini namoyish qilayotganini ko‘rish – zavq edi.
“Bilasanmi, ikkinchi goli ham yomon bo‘lmadi, a?” Ha, u “yomon” emasdi. U mutlaq durdona edi.
Maradonaning ikkinchi goli hanuz ko‘plar uchun futbol tarixidagi eng yaxshi individual gol. U atigi 11 soniyada 11 marta to‘pga tegdi, besh raqibni, jumladan Shiltonni ham ortda qoldirib, No.10 raqamli futbolka bilan darvozaga sirg‘alib kirdi.
“Avvaliga men ham u bilan birga yugurdim”, deydi keyinchalik hujumchi hamrohi Jorge Valdano. “Keyin tushundimki, men ham oddiy tomoshabinga aylanib qolgandim. Bu gol faqat uning edi, jamoaga aloqasi yo‘q edi. Bu Diego’ning shaxsiy sarguzashti edi, mutlaqo tomoshabop”. Valdano keyinroq bu yugurishni Ulysseyning safariga qiyoslaydi.
U “The Guardian” sahifalarida yozadi: “Odyssey qahramoniga nisbatan ishlatilgan ta’riflar – zukko, ayyor, fahmli, chaqqon, hiylakor, nayrangboz – Diego haqida ham aytilishi mumkin edi. Diegoning futboldagi o‘yini go‘zallik, ijod, g‘urur va jasoratga qurilgan edi, o‘sha tushdan ham chiroyli kunda esa buning ustiga Argentinaga bo‘lgan chuqur tuyg‘u, iste’dodi va hushyorligi ham qo‘shildi.
“Diego biri stratosferik, biri esa aldamchilik bo‘lgan ikki gol urdi. Va bu juda ko‘p ishlatiladigan, ko‘pincha noo‘rin ishlatiladigan bir iboraning eng toza misoli: u yaxshilik va yomonlikdan yuqorida edi”.
Angliyaliklar esa buni boshqacha ko‘rdi. Birinchi golning tabiatidan kelib chiqqan holda o‘yin atrofini mojarolar qopladi. Ayniqsa, Barnes chap qanotdan kiritgan chiroyli uzatmani Gary Lineker boshi bilan darvozaga joylashtirib, hisobni qisqartirgach. Bobby Robson va futbolchilarning ishonchi bor edi: agar o‘sha qo‘l bo‘lmaganida, ular mag‘lub bo‘lmasdi.
Shuning uchun ham Maradonaning “bir oz Maradonaning boshi, bir oz Xudoning qo‘li bilan” degan iborasi, go‘yoki ilohiy aralashuvni da’vo qilgani, inglizlarning g‘azabini yanada alangalantirdi. Shilton esa natijaning siyosiy tus olganidan ham qattiq ranjigan edi.
Malvinlar soyasi
Bu chorak final Falkland urushidan atigi to‘rt yil o‘tib bo‘lib o‘tdi. Janubiy Atlantikadagi ikki oral uchun Argentina va Birlashgan Qirollik qurol ko‘targan, yuzlab odamlar halok bo‘lgan, jamiyatda chuqur chandiqlar qolgan edi. Maradona o‘yin oldidan “bu faqat futbol” deb ta’kidladi. Ammo Valdano ham, England hujumchisi Gary Lineker ham keyinchalik tan oldi: bu fonni, bu og‘ir foniy tarixni inkor etishning iloji yo‘q edi.
Maradona Asif Kapadia hujjatli filmida Angliyani yenggan paytdagi tuyg‘usini “go‘zal his, Malvinas uchun o‘ziga xos ramziy qasos” deb ataydi. U hatto “La Noche del 10” ko‘rsatuvida jamoadoshlariga shunday deganini aytadi: “O‘g‘ridan o‘g‘irlashgan odamga yuz yilgacha kechirim bor. Inglizlar bizga juda ko‘p ishlar qilishgan...”
Atlanta shahrida bo‘lib o‘tadigan yarim final, albatta, 1986 yildagi o‘sha siyosiy zaryadga ega bo‘lmaydi. Lekin Kansas Citydagi g‘alabadan keyin kiyinish xonasida raqsga tushgan Argentina futbolchilari baribir o‘zlariga uchta shiorni takrorlashdi: “Malvinas uchun, Diego uchun va Leo’ning oxirgi [Jahon chempionati] uchun!”
Shu gapning o‘ziyoq ertaga qanday o‘yin kutayotganimizni ko‘rsatib turibdi. Bu yana bir tor, tarang, har bir metr uchun kurash bo‘ladigan to‘qnashuv bo‘ladi.
England uchun so‘nggi imkoniyatmi?
Sport nuqtai nazaridan qaralganda, bosim ko‘proq England tomonida. Three Lions 1966 yildan beri Jahon chempionati finaliga chiqa olmagan. Yarim finalga yetib kelish – muvaffaqiyat, lekin endi bu yetarli emas. Angliyada ko‘pchilik hozirgi Argentina jamoasini “olinadigan” deb bilmoqda: guruh bosqichidan buyon Lionel Scaloni jamoasi yorqin o‘yin ko‘rsatmadi, ba’zan zo‘rg‘a qutulib ketdi.
Ammo bitta istisno bor. Messi.
Jamoa ba’zan o‘zini topa olmayotgandek ko‘rinadi, lekin Messi – yo‘q. U hamon barcha taxminlarni, barcha mantiqni inkor etmoqda. Olti o‘yinda sakkizta gol va ikkita golli uzatma – istalgan futbolchi uchun dahshatli statistika. 39 yoshli, endi deyarli yugurmaydigan futbolchi uchun esa bu – aql bovar qilmas ko‘rsatkich.
Biz Messidan hamma narsani ko‘rdik, deb o‘ylagandik. Adashdik. U hali ham hikoyani davom ettiryapti. Yana bitta bob, ehtimol butun rivoyatning ohangini o‘zgartirib yuboradigan bob hali yozilmagan.
Maradona bilan solishtirish hech qachon tugamagan. Diego atrofidagi mif, siyosat, ko‘cha, isyon – bularning ko‘pi maydondan tashqaridagi omillar. Messi esa ko‘proq jim, ko‘proq futbolning o‘ziga yopishgan. Shuning uchun ham u ba’zan Maradonadek “afsonaviy” ko‘rinmasligi mumkin.
Lekin bitta narsa aniq: England ustidan Jahon chempionati pley-offida qozonilgan g‘alaba uning allaqachon to‘lib bo‘lgandek tuyulgan merosiga yangi qatlam qo‘shadi. Bu – hali belgi qo‘yilmagan yagona katak. Messi karyerasining sehrli katalogida yetishmayotgan bitta sahifa.
Kane, Bellingham va bitta savol
Haq gapni aytganda, ehtimol, imkoniyatlar tarozisi biroz England foydasiga og‘gan. Harry Kane – hal qiluvchi lahzalarning odami. Jude Bellingham – yangi avlodning yuzidir, bitta harakati bilan ritmni o‘zgartira oladigan futbolchi. Atlanta kechasi ham aynan shular hal qiluvchi zarbani berishi ehtimoli katta.
Lekin tarix bitta narsani ko‘p marta ko‘rsatgan: ba’zan bitta futbolchi butun sahnani egallab oladi. 1986 yil chorak finali, Barnes aytganidek, “barchasi Maradona haqida” bo‘lgani kabi, 2026 yilgi bu yarim final ham xuddi shunday bir odam atrofida aylanib qolishi mumkin.
Bu safar ism boshqacha. Lekin libos o‘sha, raqam o‘sha, bosim ham deyarli o‘sha.
Savol esa juda sodda: Atlanta kechasi tarix yana bir bor bitta argentinalik dahoning shaxsiy sarguzashtiga aylanadimi yoki bu safar sahnani boshqalar egallab oladimi?
