Kulkandidagi qora‑oq ekran ortidan boshlangan muhabbat
Kulkandidagi qora‑oq ekran ortidan boshlangan muhabbat
2000‑yillar boshida Bangladeshning Kulkandi qishlog‘ida Jahon chempionati o‘yinlari stadionda emas, Shahidul Parthaning hovlisida tomosha qilinar edi. Taxminan 80 kishi 14 dyuymli qora‑oq televizor atrofida jam bo‘lardi. Batareya bilan ishlaydigan, butun qishloqda bor‑yo‘g‘i bir necha dona bo‘lgan televizorlardan biri. Issiq sutli choy, arzon pechenye, va har bir Braziliya yoki Argentina goli — bayram.
“Gol bo‘lsa, hamma qichqiradi,” deydi hozir 35 yoshga kirgan Partha. “Odamlar baqiradi: ‘Bor, bor, olib bor!’ Ba’zan hatto yo‘l ko‘rsatishadi: ‘Bu tomonga o‘t, bu tomonga o‘t’.”
Bugun u Hatfield, Pennsylvania shtatida dasturiy ta’minot muhandisi, shuningdek, mahalliy hokimiyatlarda komissar sifatida ishlaydi. Lekin u minglab kilometr uzoqda bo‘lsa ham, hanuz Braziliyani qo‘llab‑quvvatlaydi. Chunki bu unga aynan o‘sha hovli, o‘sha qora‑oq ekran, o‘sha qichqiriqlarni eslatadi.
Bangladesh maydonda yo‘q, lekin tribunada eng oldinda
Bangladesh terma jamoasi hali biror marta ham Jahon chempionatiga chiqqani yo‘q. Biroq mamlakatda futbolga bo‘lgan ishtiyoqni raqamlar yashira olmaydi. 170 milliondan ortiq aholisi bor bu janubiy osiyolik yurt va uning diasporasi o‘nlab yillar davomida Argentina va Braziliyaga oshufta.
Bu nafaqat bayroqlar va futbolkalar bilan o‘lchanadi. 16 iyun kuni Argentina – Jazoir o‘yini haqidagi Guardian’ning jonli blogiga kirganlarning qariyb 20 foizi aynan Bangladeshdan bo‘lgani bunga yaqqol dalil.
Brahmanbariyadagi bir Braziliya ishqibozi uyini yashil‑sariq rangga bo‘yab, fasadiga futbolchilar muralini chizdirgan. Atlantika ortida, Bangladeshlik amerikaliklar uchun esa Janubiy Amerika terma jamoalarini qo‘llash — bu shunchaki futbol emas. Bu ularni ildizlariga, o‘z yurtining mustaqillik tarixi va o‘zini isbotlash istagiga bog‘lab turadigan ko‘prik.
Pelé bilan boshlangan qarindoshlik hissi
1971 yilda Bangladesh G‘arbiy Pokistondan mustaqillikka erishganidan so‘ng, asta‑sekin telekommunikatsiya infratuzilmasi rivojlana boshladi. Aynan o‘sha yillarda, 1970‑yillar o‘rtalarida, Pelé dunyo shon‑shuhratining cho‘qqisiga chiqqan paytda, Braziliyaga bo‘lgan muhabbat ham shakllandi.
Yangi davlat fuqarolari uchun Braziliya — sobiq mustamlaka, kambag‘allikdan chiqqan, ammo maydonda dunyoni hayratga solayotgan mamlakat edi. Bu o‘xshashlik ko‘plarga yoqdi. 48 yoshli Mehedi Farhana o‘zining 3‑sinf tarix darsligida Peléning og‘ir bolaligi va yuksalishi haqida o‘qigani yodida.
“Biz o‘sha paytda uchinchi dunyo mamlakati edik. Resurslarimiz juda kam, lekin dunyoga ‘qila olamiz’ deb ko‘rsatgimiz kelardi,” deydi u. Bangladeshda tug‘ilgan, hozir Hatfieldda yashovchi farmatsevt yordamchisi o‘sha paytdan beri Braziliya muxlisi. Tun yarmida uyg‘onib, Jahon chempionati o‘yinlarini tomosha qilgan kechalari yodida. “Ular ham kambag‘al, ularda ham katta imkoniyatlar yo‘q,” deydi u. “Lekin baribir isbot qilishdi — uddalay olishadi.”
1980‑yillar: rangli ekran, yangi qahramonlar
1980‑yillarga kelib, Bangladesh bo‘ylab rangli televizorlar soni keskin oshdi. 1986 yilgi Jahon chempionati aynan shu o‘zgarishning ramziga aylandi: davlatga qarashli Bangladesh Television (BTV) turnirni jonli efirda ko‘rsatdi, millionlab odamlar ilk bor to‘liq musobaqani tomosha qildi.
O‘sha yozda Argentina va Braziliya Bangladeshlik tomoshabinlarning tasavvurini zabt etdi. Bu faqat sport emas, madaniy hodisaga aylandi. Avloddan avlodga o‘tadigan sadoqat aynan o‘sha turnirda shakllandi.
Chorak finalda Argentina Angliyani mag‘lub etdi. Angliya — bugungi Bangladesh hududini qariyb ikki asr davomida mustamlaka qilgan davlat. Diego Maradona tomonidan urilgan, “qo‘l‑i ilohiy” nomi bilan mashhur bo‘lgan gol hanuz ko‘plarning tilida.
“Yangi yulduzlar paydo bo‘ldi va ular ilgari bizni bosib olgan davlatlarni mag‘lub etyapti,” deydi Long Islandda yashovchi 40 yoshli Onyx Chowdhury. “Oddiy bir futbol o‘yinida bu odamlarning yuragida katta o‘rin egalladi.”
Avlodlar urushi: Pelé, Maradona, Messi
Chowdhury oilasida ichki “derbi” bor. Uning butun yaqin oilasi — Argentina tarafdori. Onasining katta avlod qarindoshlari esa Braziliyani qo‘llab‑quvvatlaydi.
“Katta avlod Peléni tilga oladi, chunki 70‑yillar — Pelé davri edi. 80‑yillarda esa Maradona. Endi mening avlodimda Messi davri,” deydi u. “Muhabbat shunchaki avloddan avlodga ko‘chib boryapti.”
1986 yilgi Jahon chempionati Bangladesh uchun faqat futbol emasdi. Mamlakat 1970‑80‑yillarda harbiy boshqaruv ostida, siyosiy tanglikda yashar edi. 40 yillik tajribaga ega jurnalist va yozuvchi Ibrahim Chowdhury o‘sha paytda universitetni endigina bitirgan faollardan biri bo‘lgan. Xalqaro mehnat harakatini qo‘llab, politsiyadan yashiringan. Futbol esa unga qisqa bo‘lsa ham nafas rostlash imkonini berdi.
“Biz harbiy hukumat avtoritarizmi bilan kurashardik. O‘sha paytda yagona chinakam ko‘ngilochar narsa — Jahon chempionati edi,” deydi u. “Biz bir joyga yig‘ilardik, politsiya esa bizni qidirardi, biz esa futbol ko‘rardik.” Bir do‘sti tashqarida navbatchilik qilib, politsiyaga ko‘z‑quloq bo‘lgan. “Butun siyosiy harakatlar turnir davomida go‘yoki muzlab qolgandi… Juda esda qolarli lahzalar edi.”
Orzudagi turnirga nihoyat yetib kelganida
Bugun 65 yoshli Ibrahim Chowdhury North Brunswick, New Jerseyda yashaydi va bolalikdan orzu qilgan ishini nihoyat uddaladi — Jahon chempionatida bevosita ishtirok etmoqda. U yozgi turnir o‘yinlarida muxlislarni kutib olish va ularga yo‘l ko‘rsatish uchun ko‘ngilli sifatida tanlangan.
“Uni jurnalist sifatida yoritishni orzu qilganman, lekin imkon bo‘lmagan,” deydi u. “AQSh, Kanada yoki Meksikada o‘tkazish imkoniyati paydo bo‘lgach, men ham jurnalist akkreditatsiyasi, ham ko‘ngillilik uchun ariza topshirdim. Ko‘ngilli sifatida qabul qilindim.”
Patersondagi “kichik Bangladesh” va osmon‑moviy orzu
New Jersey shtatidagi Paterson shahri — Nyu‑York tashqarisida eng yirik Bangladeshlik diaspora markazlaridan biri. Bu yerda 2018 yildan beri faoliyat yuritayotgan Bangladeshi American Sports League tarkibida asosan Argentina ishqibozlari to‘p suradi. 14 yoshdan 35 yoshgacha bo‘lgan yuzlab yigitlar liga o‘yinlarida qatnashgan.
“Bu Bangladeshliklar uchun his‑tuyg‘u masalasi,” deydi liganing kotibi Monsur Latif. “Ular Braziliya yoki Argentinani ‘boshqa jamoa’ sifatida ko‘rmaydi. Ular uchun bu ‘biz’. Hech birimiz u mamlakatlarda bo‘lmagan bo‘lsak ham, shu tuyg‘u doim bor.”
34 yoshli muhandis o‘zini “qat’iy Argentina muxlisi” deb ataydi. U osmon‑moviy va oq rangli futbolkani yaxshi ko‘radi, bolaligida akalari bilan birga o‘yin tomosha qilgan kechalarini asrab keladi. “Ularning o‘yini uslubi,” deydi Latif. “Hammasi mukammal.”
Butun oy davomida diaspora vakillari uylarida Braziliya va Argentina o‘yinlari uchun tomosha kechalari tashkil etishdi. Latif o‘zi Argentina muxlisi bo‘lsa‑da, 19 iyun kuni do‘sti uyida bo‘lib o‘tgan tomosha kechasida Braziliya – Haiti o‘yinida Braziliya uchun qichqirdi. Bunday lahzalarda raqobat emas, umumiy zavq ustun keladi.
Oilaviy afsonaga aylangan Maradona
Latif ham, Onyx Chowdhury ham 1986 yilgi Jahon chempionatidan keyin tug‘ilgan. Biroq ular Maradonaning fintlari, “qo‘l‑i ilohiy” goli haqida xuddi oilaviy rivoyat eshitgandek bo‘lib ulg‘ayishgan. Endi bu afsona yana bir avlodga o‘tmoqda.
“O‘g‘limni ham majburan qo‘shyapman,” deydi Onyx kulib. Bir yoshli o‘g‘lini Argentina futbolkasida kiydirib, suratga oladi — kelajak muxlisining ilk kadrlarini yig‘moqda.
Uch qit’a, bitta ekran, bitta savol
Bangladeshda hovlilarda qora‑oq ekran atrofida yig‘ilgan olomon, Patersonda kechasi Argentina bayrog‘iga o‘ralgan yigitlar, Hatfielddagi sokin xonadonda Braziliya o‘yinini tomosha qilayotgan oilalar — barchasini bir ip bog‘laydi.
“Fandom orqali,” deydi Onyx Chowdhury, “odam o‘zining asl kelib chiqishiga qandaydir tarzda ulanadi.”
Jahon chempionati har to‘rt yilda bir keladi. Ammo Bangladesh va uning diasporasi uchun bu faqat turnir emas. Bu — mustamlakachilik xotirasi, mustaqillik g‘ururi, kambag‘allikdan chiqqan qahramonlar va hovlidagi kichik televizor atrofida yig‘ilgan 80 kishining birgalikdagi qichqirig‘i. Savol esa shunday: bir kuni o‘sha ekran orqali maydonga chiqadigan haqiqiy Bangladesh terma jamoasini ham ko‘ramizmi?
