Kongo qaytishi: 52 yillik tanaffusdan so‘ng futbol jamoasi

52 yil davomida Kongo Demokratik Respublikasi jahon chempionatini faqat televizor ekranidan tomosha qildi. Final bosqichiga qaytish esa Shimoliy Amerikada shunchaki ishtirok emas, tarixiy sahifani yangidan ochish bo‘ldi. Portugaliyaga qarshi durang, Kolumbiyaga qarshi tor mag‘lubiyat va Yoane Wissa boshchiligidagi 3:1 hisobidagi O‘zbekiston ustidan g‘alaba – hammasi bir narsani anglatdi: “Leopards” pley-offga yo‘l oldi. Endi esa ularga navbatdagi sinov: Angliya.

Wissa: g‘alabadan keyin ham fikr – uyda

Uchrashuvdan keyingi ilk so‘zlari ham maydon haqida emasdi. Wissa mikrofon qarshisida o‘zini emas, o‘z yurtini o‘yladi.

“Biz Angliyaga qarshi o‘ynashga loyiqmiz. Biz bu yo‘l uchun ko‘p ishladik. Bilasiz, bizning mamlakatda oson emas. Sharqiy Kongo urushda. Har safar bu futbolkani kiysak, ularni eslaymiz”, – dedi u.

Bu gaplar tasodifiy emas. 29 yoshli hujumchi sharqiy mintaqaning og‘ir ahvolini kitobdan emas, o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan. 2022 yilda u ta’tilining bir qismini Shimoliy Kivu hududida o‘tkazdi. Premier League darajasidagi futbolchi uchun bu noodatiy tanlov edi.

Dunyo ko‘z o‘ngida Sharqiy Kongo ko‘pincha urush, ko‘chkinlar va qon bilan bo‘yalgan konlar manzarasi bilan cheklangan. Wissa esa boshqacha surat chizdi: yashil tepaliklar, vulqonlar, ko‘llar, noyob hayvonot dunyosi. U Kivuni global tasavvurda deyarli yo‘q bo‘lgan go‘zallik sifatida ko‘rsatdi va bu yer Afrikaning eng hayratlanarli manzaralaridan biriga ega ekanini eslatdi.

Jannatga o‘xshash, ammo do‘zaxni boshdan kechirayotgan zamin. Shuning uchun ham bu tashabbus ahamiyatli bo‘ldi. Kivuda Wissa nafaqat gollar uchun, balki o‘z yurtining qadr-qimmatini eslatgani uchun ham seviladi. Ular uchun u shunchaki hujumchi emas, “bu yer faqat jang maydoni emas” deb ayta oladigan ovoz.

Bu jahon chempionatida DKR uchun futbol hech qachon faqat futbol bo‘lmagan.

Ulkan mamlakat, bo‘lingan masofa, bitta “uy”

Tashqaridan qaraganda bu mamlakatning haqiqiy ko‘lamini his qilish qiyin. 905 ming kvadrat milga cho‘zilgan hudud Atlantika sohilidan tortib, Ruanda va Uganda bilan chegaradosh vulqonlar va tog‘li hududlargacha yetib boradi. Bu maydon – Afrikaning yuragida joylashgan, Britaniyadan qariyb o‘n baravar katta. Aholi soni – 116 million.

Shimoliy va Janubiy Kivu viloyatlari, yirik shaharlar Goma va Bukavu ham, M23 qo‘zg‘olonchi harakati nazorati ostidagi hududlarga bo‘lingan. Ular poytaxt Kinshasadan qariyb 2,5 ming kilometr o‘rmonlar, daryolar va yomon yo‘llar bilan ajralgan.

Ko‘pchilik sharqda yashovchilar hech qachon poytaxtni ko‘rmagan. Xuddi shunday, Kinshasaliklarning aksariyati hech qachon sharqqa bormagan. Ular ko‘pincha turli birinchi tillarda so‘zlashadi. Shunga qaramay, milliy terma jamoa o‘ynaydigan Kinshasadagi Stade des Martyrs deyarli hamma og‘zida bitta so‘z bilan tilga olinadi: “uy”.

Bu so‘zning o‘zi terma jamoaning bugun nimaga aylanganini juda aniq ifodalaydi.

Yuzlab elatlar, yuzlab tillar, bitta bayroq

Kongo Demokratik Respublikasi – Afrikaning eng etnik jihatdan rang-barang mamlakatlaridan biri. Yuzlab elat, yuzlab til va lahjalar. Mamlakatni birlashtirish maqsadida to‘rtta milliy til tanlangan. Turli taomlar, turli urf-odatlar, turli tarixlar. Va bugun – chuqur siyosiy hamda ijtimoiy bo‘linishlar.

Eng katta hikoya esa stadion tablosidagi hisob emas. Eng katta hikoya – “Leopards” mamlakat uchun nimalar qila olayotganida.

Sharqiy Kongo o‘n yillardan beri ketma-ket urushlar ostida yashab keladi. Ko‘pchilik bu hudud aholisining o‘zini Kinshasa tomonidan tark etilgandek his qilishini yashirmaydi. Har safar zo‘ravonlik kuchaysa, federallik, avtonomiya, hattoki mamlakatning bo‘linishi haqidagi bahslar yana qaytadi.

Lekin “Leopards” maydonga tushgan paytda bu chiziqlar bir zumga bo‘lsa ham yo‘qoladi.

Portugaliyaga qarshi durangdan keyin faqat Kinshada emas, balki ajralish tarixiga ega bo‘lgan Katanga mintaqasidagi Lubumbashida ham, Goma va Bukavuda ham bayram boshlandi. O‘zbekistonga qarshi g‘alabadan keyin esa bu quvonch yanada kuchaydi.

Birlashgan bayram: ishongan kam sonli institutlardan biri

Kongo futbol federatsiyasi yangi saylangan prezidenti, Afrika futbol konfederatsiyasi sobiq bosh kotibi Veron Mosengo Omba bu manzaralardan larzaga kelganini yashirmadi: “Sharqiy Kongoning bosib olingan hududlarida ham odamlar ko‘chaga chiqib raqsga tushayotganini ko‘rasiz. Bu aql bovar qilmaydi… Bu yosh futbolchilar bizga kutilmagan tuhfa berishdi”, – dedi u.

Mamlakat prezidenti Félix Tshisekedi ham shu ohangni davom ettirdi: “Har bir g‘alaba, har bir ko‘tarilgan bayroq – bizning g‘ururimizni, milliy o‘zligimizni va birligimizning ko‘rinmas poydevorlarini mustahkamlaydi”, – deya ta’kidladi u.

Mamlakat bo‘ylab odamlar birgalikda madhiyani kuyladi. Kongo bayroqlarini hilpiratdi. Kech bo‘lguncha raqsga tushdi. Bosib olingan hudud bo‘ladimi, yo‘qmi – baribir o‘zlarini Kongo fuqarosi ekanini baland ovozda e’lon qilishdi. Bir necha hafta ichida futbol siyosat o‘nlab yillar davomida uddalay olmagan ishni amalga oshirdi.

Bugungi DKRda mamlakat bo‘ylab siyosiy, mintaqaviy va etnik chiziqlarni kesib o‘tib, ishonch qozongan institutlar juda kam. Milliy terma jamoa – ehtimol, eng samaralisi. Tarkibning o‘zi ham mamlakat bilan diasporani bog‘lovchi mustahkam ko‘prik.

Diaspora jamoasi, diaspora tribunasi

Bu jahon chempionati uchun tanlangan 26 futbolchining 21 nafari DKRdan tashqarida ulg‘aygan. Aaron Wan-Bissaka, Axel Tuanzebe va Aaron Tshibola avval Angliya yoshlar terma jamoalarida o‘ynagan, endi esa “Leopards” safida, chorshanba kuni “uch sher”ga qarshi maydonga tushadi. Boshqalar Belgiyada, Fransiyada, Shveysariyada tarbiya ko‘rgan.

Yillar davomida diaspora vakarlari vatandagi kundalik qiyinchiliklardan uzoqlashganlikda tanqid qilindi. Lekin bugun aynan ular Shimoliy Amerikada jamoani eng ko‘p qo‘llab-quvvatlayotgan qatlamga aylandi.

Futbolchilar AQShga bemalol yetib kelishdi, ammo bu lahzani umr bo‘yi kutgan ko‘plab muxlislar bunga erisha olmadi. Tramp ma’muriyati davrida joriy etilgan, DKRni ham qamrab olgan viza cheklovlari sababli sayohat qilishni istaganlarning aksariyati turnirga bora olmadi. Akkreditatsiyadan o‘tgan jurnalistlar ham viza olishda katta to‘siqlarga duch keldi.

Shu bois jamoa asosan AQShdagi diaspora yelkasiga tayanmoqda. Shimoliy Amerikada allaqachon yashayotgan kongoliklar tribuna bo‘lib turibdi. “Leopards” bazasini joylashtirgan Houston shahri esa Kinshasaning davomiga aylandi. Minglab muxlislar keldi. Kimdir soatlab mashinada yo‘l bosdi, kimdir shtat chegaralaridan o‘tdi – bir narsa muhim edi: futbolchilar o‘zlarini yolg‘iz his qilmasligi kerak.

Tarkibining katta qismi chet elda yashaydigan futbolchilardan tuzilgan jamoa, chet elda yashaydigan muxlislar bilan ko‘tarildi. Zamonaviy Kongo manzarasini bundan aniqroq tasvirlaydigan kadr topish qiyin.

Angliyaga qarshi o‘yin – yakun emas

Natijadan qat’i nazar, Thomas Tuchel jamoasiga qarshi o‘yin bu jahon chempionatini allaqachon muvaffaqiyatli qilgan omillarni o‘zgartira olmaydi. Gap faqat 1/32 finalga chiqqanlarida emas.

Gap shundaki, bir necha hafta davomida futbol millionlab odamlarga shuni eslatdi: urush, bo‘linish, siyosat va og‘ir tarixga qaramay, ular hanuz bitta hikoyaga mansub. Bitta bayroq ostida, bitta qo‘shiqni birga kuylayotgan DKR.

Endi savol shuki, bu birlashuv maydon chiziqlaridan tashqariga ham o‘tadimi yoki yo‘q – “Leopards” esa allaqachon o‘z ulushini bajardi. Endi navbat mamlakatniki.