Jarima maydonidagi kurash: yangi mavsum, eski odatlar
O‘tgan mavsumda Premier League jarima maydonlari ko‘proq regbi maydonini eslatgan paytlar ko‘p bo‘ldi. Ushlab tortish, itarish, turtish, tirsak bilan yo‘l to‘sish – bularning barchasi standart vaziyatlarda deyarli “me’yorga” aylanib qolgandi.
Everton bosh murabbiyi David Moyes fevral oyida Manchester Unitedga qarshi asabiy o‘yindan so‘ng shunday degandi: hakamlar bu borada deyarli aralashmay qo‘ygandek, ular bu “mayda urush”ni ko‘rmaslikka olayotgandek edi. Uning fikricha, bu – katta muammo, chora ko‘rilmayotgani esa yanada yomonroq.
May oyida West Hamning Arsenal darvozasiga kiritgan goli bekor qilingani, jarima maydonida bir vaqtning o‘zida beshtagacha potensial qoida buzilishi qayd etilgani esa vaziyatni chiziqdan chiqarib yubordi. Yozda sardorlar, murabbiylar, hakamlar va boshqa manfaatdor tomonlar bilan o‘tkazilgan uchrashuvlarda aynan shu masala asosiy mavzulardan biriga aylandi.
Endi esa navbat ishga tushishga keldi.
Yangi mavsum, yangi talablar
Juma oqshomida chempion Arsenal uyida Premyer-ligaga qaytgan Coventryni qabul qilib, yangi mavsumni ochadi. Ammo bu faqat taqvimdagi sana emas. Hakamlar endi aniq ko‘rsatma bilan maydonga chiqadi: yanada qat’iyroq bo‘lish, “futbolga aloqasi yo‘q” harakatlarni jazolashga tayyor turish.
Qonunlar matni o‘zgargani yo‘q. O‘zgarayotgan narsa – ularni qo‘llashdagi urg‘u, xususan futbolchilarning xulqiga bo‘lgan talab.
Endi nafaqat Premier League, balki English Football League va Women’s Super League hakamlari ham “aniq ta’sir ko‘rsatadigan ushlab turish” holatlariga ko‘proq e’tibor qaratadi. Eng katta urg‘u – to‘pga o‘ynashga xalaqit berilgan futbolchiga bo‘ladi, chunki bu bevosita o‘yin rivojiga ta’sir qiladi.
O‘tgan mavsumda VAR tomonidan o‘tkazib yuborilgan 20 ta aralashuvdan choragi – jarima maydonida to‘pdan uzoqda bo‘lgan, ammo raqibni yerga tushiradigan darajada ushlab tortilgan, lekin penalti qo‘yilmagan epizodlar edi. Endi aynan shunday “futbolga aloqasi bo‘lmagan ushlab turishlar” alohida nazorat ostiga olinadi.
Bu degani, agar futbolchi:
- faqat raqibga qarab tursa, to‘pga emas;
- to‘pga o‘ynash yoki kurashishga umuman urinish qilmasa;
- raqibini ikki qo‘llab quchoqlab olsa;
- raqibni yoki uning formasini uzoq va kuchli ushlab tursa,
u jazolanadi.
Demak, standart vaziyatda orqasini to‘p kelayotgan tomonga o‘girib olib, yagona maqsadi raqib hujumchining harakatini to‘sish bo‘lgan himoyachi endi jazodan qochib qutulmaydi.
Howard Webb: ogohlantirishlar kamayadi, qarorlar ko‘payadi
Premier League hakamlar boshlig‘i Howard Webb maqsad aniq ekanini aytadi: hakamlar faolroq bo‘lishi kerak.
Uning talabi oddiy: ko‘proq ishonch, kamroq ogohlantirish, ko‘proq aniq qaror. Agar vaqt o‘tib jarima belgilanishi kamayib ketsa, bu faqat bitta narsani anglatishi kerak – futbolchilar o‘z xatti-harakatlarini o‘zgartirgan bo‘ladi, hakamlar esa talablardan chekinmaydi.
Jahon chempionatida burchak zarbalari paytida kurash ancha kamaydi, darvozabonlar esa yanada ko‘proq himoya qilindi. Premier League bunday darajadagi qattiqlikka chiqmoqchi emas. Darvozabon to‘pga o‘ynamayotgan paytda yengil to‘qnashuvlar uchun gol bekor qilinmaydi. Futbol hanuz kontaktsiz sport emas.
Biroq darvozabonning qo‘l harakati cheklansa – masalan, Arsenal posboni David Raya bilan West Hamga qarshi o‘yindagi holatga o‘xshash vaziyat – bu baribir qoida buzilishi sifatida baholanadi.
Klublar uchun dars: videolar, bahslar va “kulrang zona”
Har yozda Pro Ref – Angliyadagi hakamlar organining yangi nomi – har bir klub bazasiga borib, futbolchilarga misollar orqali yangi talablarga tushuntirish beradi. Ba’zi jamoalarda bu jonli bahs-munozaraga aylanadi, boshqalarda esa kimdir orqa qatorda uxlab qolishi ham mumkin.
So‘nggi haftalarda futbolchilarga ikki asosiy epizod ko‘rsatildi: o‘tgan mavsumda penalti bo‘lmagan, ammo endi yangi ko‘rsatmalar bo‘yicha albatta 11 metrlik zarbaga sabab bo‘ladigan holatlar.
Birinchi epizod – Brentford futbolchisi Keane Lewis-Potterning West Ham o‘yinchisi Tomas Soucekni to‘pdan uzoqda deyarli kurash uslubida yerga tushirishi. Ikkinchisi – Sunderland himoyachisi Luke O'Nienning Leeds United futbolchisi Pascal Struijkni bo‘yinidan quchoqlab, sudrab yiqitishi.
Endi bularning ikkalasi ham “futbolga aloqasi bo‘lmagan ushlab turish” sifatida baholanadi.
Webb yana bir epizodni misol keltiradi, u yerda futbolchilar fikri ikkiga bo‘lingan. Crystal Palace himoyachisi Marc Guehi’ni Bournemouth futbolchisi Bafode Diakite ushlab yiqitadi, hakam penalti belgilaydi. Kimdir Guehi kontaktni “qidirgan” deb hisoblaydi, boshqalar esa bu aniq ushlab turish deb biladi.
Webbning pozitsiyasi aniq: maydonda penalti berilgan bo‘lsa – bu qabul qilinadigan qaror. Ammo bu VAR aralashuviga aylanishi kerak emas. Bu misol hakamlar va VAR uchun eng murakkab vazifa – muvozanatni topish – qanchalik nozikligini ko‘rsatadi.
Raqibni o‘rganadigan hakamlar
Yillar davomida Pro Ref hakamlarga har bir o‘yin oldidan raqib jamoalar haqida tahliliy ma’lumotlar berib keladi. Bu qarorlarni oldindan belgilash emas, balki muammoli vaziyatlarni oldindan sezish uchun qilinadi.
Analitiklar jamoalarning joylashuvi, standart vaziyatlarni ijro etish uslubi, burchak zarbalaridagi odatiy harakatlarini o‘rganadi. Maqsad – hakamni to‘g‘ri vaqtda to‘g‘ri joyda bo‘lishiga yordam berish.
Agar ma’lum bo‘lsa, bir jamoa standart vaziyatlarda murakkab bloklashlar ishlatadi, hakamning pozitsiyasi o‘zgartiriladi, u yanada qulay burchakdan vaziyatni kuzatadi. Bu “filankes diver, demak doim aldashi mumkin” degani emas. Aksincha, ma’lumot bor, ammo qaror – ochiq ong bilan, har bir epizod bo‘yicha alohida.
Standartlar portlashi va ehtimoliy pasayish
O‘tgan mavsumda Premier League’da standart vaziyatlardan – penaltilar va to‘g‘ridan-to‘g‘ri jarima zarbalarisiz – 269 ta gol urildi. Bu umumiy gollarning 25,7 foizi. Yevropaning top ligalarida rekord ko‘rsatkich. Eng yaqin ta’qibchi – Italiya Serie A – 22,3 foiz bilan.
Jahon chempionatida esa bu ko‘rsatkich 17,5 foizni tashkil qildi, bu esa Fransiya Ligue 1’dan tashqari barcha top ligalardan past. Bu qat’iyroq yondashuv standart vaziyatlar samaradorligini pasaytirishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Webb ham shunga ishora qiladi: agar hakamlar qat’iyroq bo‘lsa, futbolchilar taktikasini o‘zgartirishga majbur bo‘ladi. Oqibatda jarima maydonidagi “kurashlar” soni kamayadi. Ammo u yana bir narsani ham tan oladi: agar standartlarda ishlatiladigan hiylalar o‘sishda davom etsa, o‘yinni boshqarish tobora qiyinlashadi va boshqa, yanada keskin choralar ham kun tartibiga chiqishi mumkin.
Arsenalning ustunligi va boshqalarning og‘riqli nuqtalari
O‘tgan mavsumda Arsenal standart vaziyatlar bo‘yicha mutlaq yetakchi bo‘ldi – 25 ta gol. Faqat hujumda emas. Himoyada ham – atigi 7 ta gol o‘tkazib yuborildi, bu liga bo‘yicha eng yaxshi ko‘rsatkich.
Ularning ko‘plab gollari puxta ishlangan kombinatsiyalar mahsuli bo‘ldi. Lekin ba’zi epizodlarda jismoniy kurash chegaraga yaqinlashgan paytlar ham bo‘ldi.
Manchester United 21 ta standart gol bilan ikkinchi o‘rinda, Tottenham Hotspur esa notekis mavsumiga qaramay 19 ta gol bilan uchlikni yakunladi.
Yangi talablardan ko‘proq foyda ko‘rishi mumkin bo‘lgan jamoalar ham bor. Masalan, Liverpool – o‘tgan mavsumda standart vaziyatlardan eng ko‘p, 19 ta gol o‘tkazib yuborgan jamoa. Ularning ortidan Chelsea va Newcastle – 17 tadan.
Agar hakamlar jarima maydonidagi “yopishib olishlar”ni keskinroq to‘xtatsa, himoyada qiynalgan jamoalar nafas rostlab olishi mumkin. Ammo bu, albatta, standartlardan kuchli foydalangan klublar uchun ham yangi moslashuv davri degani.
Qanchalik uzoqqa yetadi?
Har qanday yangi tashabbus kabi, bu ham shubha bilan kutib olinadi. Eng og‘ir ushlab turishlarni yo‘qotish, lekin baribir futbolning jismoniy tabiatini saqlab qolish – juda nozik chiziq.
Ko‘pincha bir ssenariy takrorlanadi: mavsum boshida hakamlar qattiqroq bo‘ladi, penaltilar ko‘payadi, futbolchilar norozilik bildiradi, murabbiylar matbuot anjumanlarida shikoyat qiladi. Bir necha haftadan so‘ng esa hammasi eski holatiga qaytadi.
Bu safar boshqacha bo‘ladimi? Yoki burchak zarbalari va jarima maydonidagi “kurashlar” yana eski tartibiga qaytadimi?
Javobni yangi mavsum beradi. Jarima maydoni ichidagi tartibni tiklashga urinish – bir-ikki turlik kampaniya emas, uzoq muddatli pozitsiyami yoki yana bir qisqa muddatli tajribami, endi sinovdan o‘tadi.
