Jahon chempionati va irqchilik muammosi: maydondagi o‘yin va nafrat

Jahon chempionati chorak finali arafasida terma jamoalar maydonda taktik mashg‘ulotlarni charxlayotgan bir paytda, futbol atrofidagi muhitni butkul boshqa ritm egalladi. Tribunalar va ijtimoiy tarmoqlarda nafrat ovozi balandroq eshitilmoqda. Ayniqsa, irqchilik.

“Bu ulkan muammo”

Kick It Out bosh ijrochi direktori Samuel Okafor buni qisqa, lekin og‘ir jumla bilan ta’rifladi. Uning aytishicha, siyosiy maydondagi bo‘linish, keskin ritorika futbolga ham ko‘chib o‘tgan, tomoshabinlarga ham, tarmoq foydalanuvchilariga ham jasorat bergan. Natija esa – futbolchilar va ularning oilalariga qarshi misli ko‘rilmagan haqorat to‘lqini.

“Bu aslida bayram bo‘lishi kerak bo‘lgan payt,” deydi u, “ammo onlayn maydonlarda ham, stadionlarda ham bo‘layotgan zo‘ravonlik bu lahzani bulg‘ayapti.”

Ovozini ko‘targanlar: Fifpro, shahar hokimlari, huquq himoyachilari

Turnir boshidan buyon ogohlantirayotganlardan biri – global futbolchilar ittifoqi Fifpro. Ular futbolchilar “kuchayib borayotgan haqoratlar naqshini” boshdan kechirayotganini aytib, ularga jamoaviy himoya zarurligini ta’kidladi. Rasmiy bayonot keskin: so‘nggi haftalarda futbolchilarga qarshi onlayn ham, yuzma-yuz ham – ko‘p hollarda irqchilik va kamsitishga asoslangan – hujumlar kuchaygan. Maydondan tashqarida ham qo‘rqitish, dushmanlik. Va bu alohida hodisalar emas, tizimli naqsh.

Bu naqshni tasdiqlovchi misollar yetarli. Niderlandiya – Marokash uchrashuvidagi mag‘lubiyatdan so‘ng, KNVB o‘z futbolchilariga qarshi tarmoqda yog‘ilgan irqchi haqoratlar bo‘yicha rasmiy shikoyat kiritdi. Parij prokuraturasi esa shu hafta Kylian Mbappé’ga nisbatan Paragvay senatori tomonidan sodir etilgani aytilayotgan irqchi hujum bo‘yicha tergov ochdi.

London meri Sadiq Khan ham jim o‘tirgani yo‘q. U Ofcom’ni Jahon chempionati ishtirokchilariga, jumladan Angliya terma jamoasi futbolchilariga qarshi “nazoratdan chiqqan” onlayn irqchilikni tekshirishga chaqirdi. “Biz ozchilik bo‘lsa-da, bu jirkanch guruhga bizni bo‘lib tashlashga yo‘l qo‘ya olmaymiz”, deb yozdi u ijtimoiy tarmoqlarda.

Boshqa tomonda esa teleefirda cheklov yo‘qdek. Sobiq Yugoslaviya terma jamoasi va Atlético Madrid hujumchisi Rade Bogdanović Serbiya televideniyesida qora tanli futbolchilar haqida irqchi izoh bildirib, keng jamoatchilik noroziligini qo‘zg‘adi.

Raqamlar ogohlantiryapti: Fifa xizmatining sovuq statistikasi

Fifa ijtimoiy tarmoqlarni himoya qilish xizmati yig‘gan ma’lumotlar bu ko‘rinayotgan hodisalar faqat “muz tog‘ining uchi” ekanini ko‘rsatdi. Guruh bosqichi davomida onlayn haqoratlar soni 13 baravar oshgani qayd etilgan.

Irqiy motivga ega haqoratlar eng katta toifani tashkil etadi – belgilangan postlarning 11 foizi. Bu 2022-yil Qatardagi Jahon chempionatidagi 8 foizlik ko‘rsatkichdan ancha yuqori. Fifa buni “irqiy zo‘ravonlik yo‘nalishida tashvishli tendensiya” deb atadi. 100 dan ortiq post huquqni muhofaza qilish organlariga yuborilgan.

Turnir formatining kengayishi yoki aniqlash tizimlarining yaxshilanishi ham raqamlar o‘sishiga ta’sir qilgan bo‘lishi mumkin. Lekin Okafor bu ko‘rsatkichlar Kick It Out’ning Angliya futbolida har hafta eshitayotganlari bilan mos tushishini aytadi.

“Biz ingliz futbolida haftadan haftaga futbolchilar, hakamlar va ularning oilalariga qarshi kamsitishlar ko‘payayotganini kuzatyapmiz,” deydi u. “Shuning uchun niderlandiyalik, nemis, fransuz, ingliz futbolchilari irqchi hujumlarga uchrayotgani hech kimni hayratga solmasligi kerak – bu mavsum bo‘yi ichki musobaqalarda ham, avvalgi mavsumlarda ham ko‘rgan manzaramiz.”

Yashirin til, ochiq nafrat: ilm-fan ko‘rayotgan bog‘liqlik

Erasmus universiteti (Rotterdam) olimi, sportdagi irqchilikni o‘rganuvchi professor Jacco van Sterkenburg bu jarayonni siyosiy sahnadagi o‘zgarishlar bilan bog‘laydi. Uning fikricha, tobora ko‘proq siyosiy yetakchilar ochiq irqchi fikrlarni ifoda etayotgan sharoitda “me’yor” oynasi surilib ketgan.

Ko‘pchilik hanuz ochiq irqchilikni rad etadi. Ammo nozik, yashirin shakllar? Ular kundalik muloqotga singib ketgan, ko‘pchilik ularni sezmay ham qoladi. Aynan mana shu “yashirin” qatlam, deydi olim, ochiq nafrat uchun zamin bo‘lib xizmat qilmoqda.

Tadqiqotchilar yillar davomida futbol sharhlarida irqiy kodlangan tilni qayd etib keladi: qora tanli futbolchilar haqida gap ketganda tez-tez “jismoniy qudrat”, “tezlik”, “kuch” urg‘ulanadi, lekin ularning taktik tafakkuri, texnikasi, qaror qabul qilish sifati ko‘pincha e’tiborsiz qoladi. Van Sterkenburg bu kodlangan tasvirlar bilan bugun sarlavhalarga chiqayotgan ochiq kamsitishlar o‘rtasiga bevosita bog‘liqlik qo‘yadi: “Bu nozik shakllar shunday kontekst yaratadiki, unda ochiq irqchilik sodir bo‘lishi osonlashadi.”

AQSh fonidagi Jahon chempionati: siyosat va futbol kesishgan nuqta

Human Rights Watch vakili Minky Worden uchun bugungi manzarani AQShdagi siyosiy fonni chetlab o‘tgan holda tushuntirishning iloji yo‘q. Jahon chempionati katta qismi aynan shu mamlakatda o‘tayotgani, ma’muriyat esa uzoq yillar davomida ksenofob ritorika va misli ko‘rilmagan immigratsion reydlar bilan esda qolayotgani – bularning bari futbol atrofidagi kayfiyatga o‘z soyasini tashlaydi.

“Agar ular yuz minglab odamlarni, ko‘pincha rangli insonlarni deportatsiya qilayotgan bo‘lsa, bu Jahon chempionatining fonidir,” deydi Worden. “Bu irqchi hujumlar ko‘payishiga ta’sir qilmayapti, deb bo‘lmaydi.”

Uning ta’kidlashicha, Fifa inson huquqlari va kamsitmaslik bo‘yicha o‘z nizomlariga ega bo‘lsa-da, aynan shu kengroq kontekstga deyarli javob bermagan. Aksincha, xalqaro futbol tashkiloti ko‘proq AQSh ma’muriyati bilan bir safda turgandek ko‘rinmoqda: o‘tgan yili AQShda o‘tkazilgan Club World Cup chog‘ida irqchilikka qarshi kampaniyalar ko‘rinishini qisqartirgani haqida xabarlar bo‘lgan, Donald Trump esa yangi ta’sis etilgan Fifa peace prize’ning ilk sovrindori etib tan olingan.

Worden buni tasodif deb hisoblamaydi. Uning fikricha, agar rangli jamoalar doimiy hujum ostida bo‘lsa, Fifa prezidenti Gianni Infantino esa tez-tez Oq uyda Donald Trump bilan birga suratga tushayotgan bo‘lsa, bu hatto Fifa ichidagi irqchilikka qarshi tashabbuslarning o‘zini ham jiddiy qabul qilmaslik kerak degan signalni beradi.

Human Rights Watch allaqachon ogohlantirgan: Rossiya va Qatar misolida bo‘lgani kabi, AQShdagi Jahon chempionati ham hukumat uchun “sport orqali obro‘ yuvish” marafoniga aylanishi mumkin.

“Fifa avtoritar rahbarlar bilan hamkorlik qilgani haqida dunyo bo‘ylab signal yubordi,” deydi Worden. “Rossiya, Qatar va AQShda o‘zining kamsitmaslik qoidalarini to‘liq amalga oshirmagan Fifa nafratga to‘la guruhlarga yashil chiroq yoqdi: futbolchilarni nishonga olish mumkin, degan signal bu.”

Chorak final sari: futbol qayerda tugab, siyosat qayerda boshlanadi?

Maydon chetida futbolchilar taktik diagrammalarga tikilgan, murabbiylar press-konferensiyalarda raqibni tahlil qilmoqda. Ammo chorak finalni kutayotgan bu turnirga boshqa savol ham hamroh bo‘lib kelmoqda: Jahon chempionatida gol urgan futbolchi uchun eng katta xavf endi raqib himoyachisimi yoki tarmoq ortidagi nafrat to‘lqinimi?

Futbol o‘zini “hamma uchun o‘yin” deb atashni yaxshi ko‘radi. Endi esa bu shiorni maydonda emas, stadion darvozalaridan tashqarida, ijtimoiy tarmoqlarning eng qorong‘i burchaklarida himoya qilish vaqti kelmadimi?