Ispaniya bilan final: Mag‘lubiyat va ‘Yovuzlar’ Yorlig‘i
Ispaniya bilan final: mag‘lubiyat, g‘azab va “yovuzlar” yorlig‘i
Argentina bu jahon chempionatini nafaqat 1:0 hisobidagi final mag‘lubiyati, balki maydondagi va tribunalardagi qiliqlari bilan ham tark etdi. Turnir davomida asta-sekin pishib kelgan “FIFA World Cup yovuzlari” obrazi Ispaniyaga yutqazilgan o‘yinda to‘liq shakllandi.
O‘yinning o‘zi allaqachon keskin bo‘lishi kutilgandi, lekin yakunda ko‘rilgan manzara boshqa darajada edi: qo‘pol foullar, maydondagi to‘polonlar, hakam bilan doimiy bahslar va eng ko‘zni qamashtirgan epizod – Ispaniya kubokni qo‘lga olgan paytda Argentina futbolchilarining orqasini o‘girib turishi.
The New York Times bu chiqishni “asabiy, erkalik bilan to‘yingan va jirkanch” deb baholadi. Sobiq Germaniya futbolchisi Thomas Hitzlsperger ijtimoiy tarmoqlarda argentinaliklarni “jirkanch sportchilar” deb atadi, britaniyalik teleboshlovchi Piers Morgan esa “maydonda imkon qadar ko‘p ispan futbolchisini tepib chiqishga urinishdi”, deb yozdi.
Bu tanqidlar allaqachon yillar davomida yig‘ilib kelayotgan norozilikka qo‘shilib ketdi: raqibga nisbatan provokatsiyalar, hakam bilan bosim ostidagi muloqot, raqib muxlislarini masxara qilish – bularning bari Argentina atrofida yurgan salbiy mifni yanada quvvatladi.
“Mag‘rurlikni takabburlik deb o‘ylashadi”
Biroq mamlakat ichida kayfiyat boshqacha. Ko‘pchilik uchun bu – o‘ziga xos futbol mentaliteti, tushunilmagan ehtiros, xolos.
Buenos-Ayres shimolidagi uyida gapirgan 55 yoshli yurist Leo Simone o‘z xalqining “yomon obro‘si”ni hatto bir oz maqtov sifatida ham qabul qiladi: “Biz yoqimsiz ko‘rinishimiz uchun ham ma’lum ma’noda maqtovga loyiqmiz, chunki ko‘pchilikka yuqoridan qarash, biroz takabbur bo‘lish odatimiz bor”, deydi u. Uning rafiqasi esa suhbatga aralashib: “Ular takabburlikni mag‘rurlik bilan adashtirishadi”, deya qo‘shib qo‘yadi.
Jahon miqyosida sevimli qahramon darajasiga chiqqan Lionel Messi bu tasvirni yumshatishga ojizlik qildi. Turnir davomida Argentina “FIFA erkatoylari” degan ayblovlarga duch keldi: penaltilar, raqiblarga ko‘rsatilgan kartochkalar, bahsli qarorlar – hammasi “ularga yo‘l ochib berishyapti” degan da’volarni kuchaytirdi.
Final esa bu tasavvurni portlatib yuborgandek bo‘ldi. Qo‘polliklar, janjallar, sovrin topshirilish marosimida Ispaniya futbolchilariga yuz o‘girish – tomoshabinlar ko‘rgan oxirgi kadr shu bo‘ldi.
“Har doim tanqid qilishgan, o‘rganib ketganmiz”
Shunga qaramay, Buenos-Ayresga qaytgan terma jamoani Ezeiza aeroporti yaqinida minglab muxlislar kutib oldi. 35 yoshli quruvchi Maximiliano Heredia shunday deydi: “Bizni har doim tanqid qilishgan, bunga o‘rganib ketganmiz. Lekin baribir maydonga jonimizni berib tushamiz”.
Ijtimoiy tarmoqlarda esa ko‘plab argentinaliklar tanqidni “shon-sharaf nishoni” sifatida taqib yuribdi. Jurnalist Pedro Rosemblat o‘zining Instagram sahifasida shunday yozdi: “Bizdagi o‘sha beadablik ularga yoqmaydi. Bizning isyonkorligimiz ularni bezovta qiladi, g‘azablantiradi… bizni mag‘rur, firibgar, iflos deydi. Bizga yoqadi, bu bizni g‘ururga to‘ldiradi”.
Sport jurnalisti Ezequiel Fernandez Moores esa AFP bilan suhbatda ayrim tanqidlar o‘rinli ekanini tan oladi: “Ba’zan biz o‘zimizni olam markazidagidek tutamiz, xuddi Xudo ham, o‘z kindigimiz ham argentinalikdek”.
Uning fikricha, mahalliy futbol madaniyatida odatiy bo‘lgan mazax, masxara va kerilish “kodlari” global auditoriyaga ko‘chirilganda boshqacha ko‘rinadi. “Dunyo bizni, bizning bo‘lish, his qilish va o‘zimizni ifoda etish tarzimizni tushunsin, deb talab qila olmaymiz”, deydi u. Shunga qaramay, Ispaniya kubokni olgan paytda orqa o‘girishni u ham “to‘g‘ri emas” deb ataydi.
“Yoqmasa, voleybol o‘yna”
Argentina maydondagi qattiq o‘yini uchun ham “zo‘ravon” sifatida ko‘rsatilmoqda. Simone bunga keskin javob qaytaradi: “Argentina – qattiq kurashadigan jamoa, deyarli barcha Janubiy Amerika futboli shunday. Ispaniya ham taktik foullarga murojaat qildi”, deydi u. So‘ng esa futbolning o‘zi haqida gapirayotgandek, nuqtani qo‘yadi: “Bu futbol. Agar tepki yemoqchi bo‘lmasang, voleybol o‘yna”.
Bu ibora Argentina futbol falsafasini juda aniq ifodalaydi: charchamaydigan kurash, chegarada yurgan agressiya va g‘alaba uchun har narsaga tayyorlik.
“Bu yerda futbol boshqacha yashaladi”
Argentina jamiyatiga tashqaridan qarayotganlar ham bor. 10 yildan beri bu mamlakatda yashayotgan, 47 yoshli venesuelalik nevrolog Evelio Rubio uchun bu ehtirosni ichkaridan his qilish – alohida tajriba. O‘z yurtida terma jamoa deyarli hech qachon sovrin yutmaganiga o‘rgangan odam sifatida u bu darajadagi futbol hayajonini “ajoyib” deb ataydi. Uningcha, tashqaridan turib bu hisni anglash deyarli imkonsiz: “Bu yerda futbol boshqacha yashaladi”.
Ammo Argentina atrofidagi bahslar faqat foullar va hakam qarorlari bilan cheklanmaydi. Muxlislar va ba’zi futbolchilarga nisbatan irqchilik ayblovlari ham tobora ko‘paymoqda.
O‘tmishda terma jamoa tomonidan aytilgan, Fransiya terma jamoasidagi qora tanli futbolchilarni “aslida fransuz emas” deb masxara qiluvchi qo‘shiqlar katta janjalga sabab bo‘lgan. Klub darajasida esa braziliyalik muxlislar yoki qora tanli futbolchilarga banan uloqtirish, maymunga o‘xshatib imo-ishora qilish holatlari yillar davomida qayd etilgan.
Bu jahon chempionatida ham FIFA irqchilikni qoralovchi bayonot bilan chiqdi. Sabab – argentinalik bir muxlis qora tanli amerikalik kontent yaratuvchi, IShowSpeed nomi bilan tanilgan influenserga jonli efir paytida “bog‘chaga emas, hayvonot bog‘iga borib yig‘la” mazmunida haqorat qilgani edi.
Gollivud aktyori Samuel L Jackson esa Instagram sahifasida qora tanlilarni Argentinani qo‘llab-quvvatlamaslikka chaqirdi va mamlakatni “dunyodagi eng irqchi davlatlardan biri” deb atadi. Bu so‘zlar hamon qizg‘in bahs markazida.
“Irqchilik bor – lekin u bilan kim hisoblashyapti?”
San Martin Milliy universiteti sotsiologi Ivan Schuliaquer bu masalada nozik chiziqqa e’tibor qaratadi. Uning fikricha, futbol atrofidagi irqchilikni butun Argentina jamiyati va tarixiga mexanik tarzda yopishtirish xato bo‘ladi. “Bu irqchilik bor, buni inkor qilib bo‘lmaydi”, deydi u. “Lekin ko‘p hollarda bizga bunday yorliq yopishtirayotganlar – o‘zlari hamon irqchilik muammosini hal qilib ulgurmagan sobiq mustamlakachi davlatlar”.
Shunday qilib, Argentina bugun ikki olam o‘rtasida qolgan: o‘zini g‘urur va ehtiros ramzi deb biladigan ichki auditoriya va uni takabbur, iflos o‘ynaydigan, hatto irqchi jamoa sifatida ko‘rayotgan tashqi dunyo.
Finaldagi mag‘lubiyat og‘riqli bo‘ldi. Lekin savol boshqa: bu jamoa va uning muxlislari o‘z obrazini yumshatishga urinadimi yoki “yovuzlar” rolini ham o‘zining navbatdagi g‘urur manbaiga aylantiradimi?
