Fifa rejalari va Uefa javobi: futbol kelajagi qanday bo'ladi?
Evropa futboli bu hafta yana bir bor favqulodda holat rejimiga o‘tayapti. Uefa’ga a’zo 55ta assotsiatsiya bir necha kun ichida shoshilinch onlayn yig‘ilish o‘tkazadi. Kun tartibida bitta savol: Fifa’ning eng yirik musobaqalariga ulush sotish haqidagi bahsli rejasi va unga qanday javob qaytarish kerak?
Gap shunchaki yangi tijoriy tuzilma haqida emas. Fifa o‘zining asosiy turnirlarini – erkaklar va ayollar Jahon chempionati, Club World Cup va boshqa yirik musobaqalarni – boshqaradigan alohida tijoriy sho‘ba tashkil etmoqchi. Unga tashqi investorlar kirib keladi, ulush sotib oladi, qarorlar stoliga yaqinlashadi.
Rasmiy izoh bitta: butun dunyo bo‘ylab assotsiatsiyalarga ko‘proq mablag‘ tarqatish, o‘yin darajasini kengaytirish. Ammo Yevropada bu reja boshqacha o‘qilmoqda – musobaqalarning taqdiri xususiy kapital qo‘liga o‘tishi xavfi sifatida.
Uefa zarbani kutib o‘tirmadi
Qiziq jihati shundaki, Uefa bu safar himoyaga kechikmadi. Fifa hujjatlarni rasman e’lon qilishidan oldin, Financial Times va The Times’ning dastlabki xabarlari ortidan Uefa allaqachon javob bayonotini chiqardi. Tilda yumshoqlik yo‘q edi: reja “chiziqdan o‘tgan” deb baholandi.
Angliya Futbol assotsiatsiyasi ham o‘zini chetda qolgan his qildi. Ularning aytishicha, Fifa bu takliflarni Uefa bayonoti e’lon qilingachgina ommaga oshkor qilgan, ammo bunga qadar asosiy manfaatdor tomonlar bilan maslahatlashmagan.
Shu fon’da bo‘lib o‘tadigan onlayn yig‘ilish – shunchaki fikr almashish emas, aniq harakat rejasini belgilash urinishidir. Kayfiyat keskin, kayfiyat keskin bo‘lgan joyda esa keskin g‘oyalar ham paydo bo‘ladi. Boykot masalasi hech bo‘lmaganda tilga olinishi deyarli aniq.
Raqamlar Fifa tomonida, kuch esa?
Qog‘ozda Fifa ustun: 211ta a’zo assotsiatsiya, shundan atigi chorak qismi Uefa hududiga to‘g‘ri keladi. Lekin bu chorak – sport nuqtai nazaridan og‘ir tosh.
Yozgi Jahon chempionatida chorak finalga chiqqan sakkiz jamoaning oltitasi Yevropadan edi. Chempion – Spain. 2022 va 2018 yillardagi mundiallarda ham manzara deyarli o‘zgarmadi: mos ravishda besh va olti yevropalik chorakfinalchi.
Uefa bitta narsani juda yaxshi biladi: uning a’zolari ishtirokisiz Fifa qanchalik katta format tuzmasin, tijoriy qiymat keskin tushadi. Telehuquqlar, homiylik, global auditoriya – hammasi Yevropa grandlarining ishtirokiga bog‘liq.
Shu bois Fifa’ning “o‘yinni global rivojlantirish” haqidagi da’vosi Yevropada boshqacha eshitilyapti. Ko‘plar uchun bu – taqvimni yanada siqib tashlaydigan, Jahon chempionati va Club World Cup’ni tez-tez o‘tkazishga, ishtirokchilar sonini ko‘paytirishga olib keladigan pul ortidan quvish.
Allaqachon haddan oshgan taqvim
Bugungi futbol taqvimi allaqachon charchagan. Yevropa klublar turnirlari kengaydi, xalqaro oynalar tiqildi, milliy chempionatlar hamon o‘z hajmini ushlab turibdi. Endi esa Fifa yirik musobaqalarni ko‘paytirish va kengaytirish g‘oyasi bilan chiqmoqda.
Ingliz futbolidagi yuqori lavozimli bir manba BBC Sport’ga bergan bahosida bu tahdidni 2021 yildagi European Super League loyihasi bilan bir qatorda qo‘ydi. O‘sha loyiha ikki kun ichida qulagan edi, lekin qoldirgan izlari hanuz sezilib turibdi.
Fifa’dan esa bunday tez chekinishni kutish qiyin. Tashkilot bu safar raqamlar bilan gapiryapti: global rivojlanish fondini 10 milliard dollar darajasiga chiqarish niyati, har bir 211ta a’zo assotsiatsiyaga 20 million dollargacha bir martalik kapital olish imkoniyati. Ko‘plab kichik va o‘rta federatsiyalar uchun bu – butun avlodni o‘zgartiradigan pul.
Savol shunda: bu mablag‘ evaziga qanday hokimiyat topshiriladi?
Eski yaralar, yangi jang
Fifa va Uefa o‘rtasidagi taranglik bugun paydo bo‘lgani yo‘q. 2021 yilda Arsene Wenger boshchiligida Jahon chempionatini har ikki yilda bir o‘tkazish g‘oyasi tashlanganida ham Yevropa keskin qarshi chiqqan edi.
O‘sha paytdan beri munosabatlar sovuq. Uefa prezidenti Aleksander Ceferin bu oyda Jahon chempionati finalini boykot qildi – bu ham oddiy jest emas, balki to‘plangan norozilikning ramziy ifodasi.
Uning qaroriga bir qator bahsli voqealar ham ta’sir qilgan. Jumladan, USA prezidenti Donald Trump aralashuvi ortidan USA hujumchisi Folarin Balogun’ning diskvalifikatsiyasi shartli jazoga aylantirilib, unga Belgium bilan 1/8 final uchrashuvida maydonga tushish imkonini berilgani ham Yevropada keskin tanqidga uchradi. Siyosat, sport, yirik pul – hammasi bir sahnada qorishib ketdi.
Endi nima bo‘ladi?
Endi navbat Uefa qo‘lida. Virtual yig‘ilishda bir ovozdan qaror qabul qilinishi shart emas, ammo yo‘l tanlanishi kerak: keskin qarshilik, muzokara yoki ogohlantiruvchi, lekin aniq choralarsiz bayonotlar zanjiri.
Fifa o‘z rejalaridan qaytadimi? Yoki bu safar global futbol sahnasida haqiqiy hokimiyat kurashi boshlanadimi?
Yaqin kunlarda qabul qilinadigan qarorlar nafaqat musobaqalar formatini, balki butun o‘yin taqdirini belgilab qo‘yishi mumkin. Savol endi bitta: futbolning kelajagini kim yozadi – assotsiatsiyalar, muxlislar va sportning o‘zi, yoki yangi tijoriy hamkorlar?
