England va Norway: do‘zaxdek kaltak yedi
Shanba kuni Mayamida bo‘lib o‘tadigan jahon chempionati chorak finalida England va Norway maydonga chiqadi. Bu to‘qnashuvni oddiygina “Bellingham va Haaland dueli” deb atash oson. Lekin bu juftlik ortida, futbolning o‘zidan ham ko‘proq yashab kelayotgan bir jumla bor.
Bu hikoya 45 yil orqaga, 1981-yil sentyabriga qaytadi.
Oslo, 1981: kutilmagan zilzila
O‘sha paytda Norway bugungidek xavfli kuch emas edi. England esa aksincha – Bryan Robson, Glenn Hoddle, Kevin Keegan, Trevor Francis kabi yulduzlar bilan jahon sahnasining doimiy da’vogari.
Ullevaal stadionida bo‘lib o‘tgan jahon chempionati saralash uchrashuvi shunchaki navbatdagi bosqichdek ko‘rinar edi. Axir bir yil avval Wembleyda England shu raqibni 4:0 hisobida yanchib tashlagan.
Lekin Oslo kechasi boshqa ssenariy yozdi.
Norway 2:1 hisobida g‘alaba qozondi. Bu natija England uchun milliy sharmandalik sifatida qabul qilindi, Norvegiyada esa futbol tarixidagi eng buyuk g‘alaba darajasiga ko‘tarildi. Maydondagi sensatsiya efirda haqiqiy portlashga aylandi.
Bjorge Lillelien sahnaga chiqadi
O‘sha kechaning haqiqiy bosh qahramoni maydondagi hech bir futbolchi emas, mikrofon ortidagi bir ovoz bo‘ldi. Norwegian Broadcasting Corporation – NRK sharhlovchisi Bjorge Lillelien.
Shaxsiy hayotida sokin, kamtar, hatto biroz tortinchoq inson. Lekin mikrofon yoqilganda – butunlay boshqa odam.
Norway minimal ustunlikni saqlab qolishga urinayotgan paytda u allaqachon kayfiyatni keskinlashtirib ulgurgan edi. U polshalik hakam Jerzy Kacprzakni Norvegiya uchun “ortiqcha daqiqalar” qo‘shayotganlikda ayblab, hazilomuz tarzda uni “deyarli ingliz fuqaroligini olayotgandek” tasvirlagan.
Ammo haqiqiy shou yakuniy hushtakdan keyin boshlandi.
“Maggie Thatcher. Can you hear me?”
Kacprzak uchrashuvni tugatgan zahoti Lillelien o‘zining tarixga kirgan tiradasini boshladi. U Norvegiya g‘alabasini nafaqat sport, balki ramziy, siyosiy darajaga ham olib chiqdi.
U efirda ingliz tarixidagi buyuk ismlar ro‘yxatini sanab o‘ta boshladi: Lord Nelson, Lord Beaverbrook, Sir Winston Churchill, Sir Anthony Eden, Clement Atlee, Henry Cooper, Lady Diana. So‘ng esa o‘sha mashhur yakuniy zarbani berdi:
“Maggie Thatcher. Can you hear me? We have a message for you. We have knocked your boys out of the World Cup… your boys took a hell of a beating.”
U bu so‘zlarni takrorladi. Aynan o‘sha takror – “your boys took a hell of a beating” – keyingi o‘n yilliklar davomida turli holatlarga moslashtirilib, qayta-qayta ishlatiladigan iboraga aylandi.
Lillelien keyinchalik bu nutqni tayyorlab kelmaganini, hammasi to‘liq spontann ravishda chiqqanini aytadi. Aynan shuning uchun ham u haqiqiy, samimiy, hissiyotga to‘la eshitiladi.
Tarixiy paradoks: England baribir mundialga bordi
Eng qiziq jihati shundaki, Lillelienning “World Cupdan uchirdik” degan da’vosiga qaramay, England 1982-yilgi mundialga baribir yo‘l oldi. Lekin bu fakt na Norvegiya, na butun dunyo xotirasidagi tasvirni o‘zgartira olmadi.
O‘sha paytda ijtimoiy tarmoqlar yo‘q edi. YouTube ham, millionlab ko‘rilishlar ham emas. Shunga qaramay, Lillelienning ovozi yillar osha yashab keldi. Bugun esa aynan YouTube orqali yangi avlod bu nutqni qayta-qayta tomosha qilmoqda – ayniqsa u ingliz tiliga o‘tganda aytgan o‘sha satrlar: “Maggie Thatcher. Can you hear me?” va “your boys took one hell of a beating.”
Bu faqat sharh emas edi. Bu – adabiy sahna, siyosiy kinoya va futbol extazining bir nuqtada portlashi edi.
“Juda notipik norveg”
Bjorge Lillelien 60 yoshida, o‘sha mashhur kechadan atigi olti yil o‘tib vafot etdi. Ammo uning ovozi o‘chmadi. Har gal England va Norway yo‘llari kesishsa, o‘sha ibora qayta tiriladi.
O‘g‘li Marius keyinchalik NRK hujjatli filmida otasini shunday tasvirlagan: katta radio lahzalari oldidan u o‘zini xuddi konsertga tayyorlanayotgan artistdek ruhiy jihatdan “qurib borardi”. Mikrofon ortidagi Bjorge – oddiy hayotdagi Bjorge emasdi.
Sobiq Norway hujumchisi, Premier League tomoshabinlariga yaxshi tanish Egil Ostenstad esa The Times gazetasiga bergan intervyusida uni “juda notipik norveg” deb atagan. Norveglar odatda hissiyotini oshkor qilishni uncha yoqtirmaydi, deydi u. Lillelien esa aksincha – his-tuyg‘ularni ochiqchasiga, baland ovozda ko‘rsata olgan. Shu bois ham u xalq orasida shu qadar mashhur bo‘lgan.
Ostenstad yana bir nuqtaga urg‘u beradi: bu tirada shunchaki hayqiriq emas, yaxshi o‘qigan, tarixni biladigan insonning lahzalar ichida bir nechta ramzni bir joyga jamlagan asari edi.
Ikki mamlakatni bog‘lagan yo‘l: Ullevaaldan Premier Leaguegacha
O‘sha Oslo kechasidan keyin England va Norway o‘rtasidagi aloqalar faqat kuchayib bordi. Premier League boshlanganidan beri qariyb yuz nafar norveg futbolchisi Angliya elitasida to‘p surdi.
Jan Age Fjortoft, Morten Gamst Pedersen, John Carew, Ole Gunnar Solskjaer, Martin Odegaard, Erling Haaland – bu ro‘yxatni davom ettirish mumkin. So‘nggi 30 yil ichida ikki mamlakat futbol xaritasida bir-biriga juda yaqinlashdi.
Raqamlar ham qiziq: raqiblar o‘rtasidagi to‘rtta rasmiy uchrashuvda England atigi bir marta g‘alaba qozongan, bir marta durang o‘ynagan, ikki bor mag‘lub bo‘lgan. Shuning uchun ham bu juftlik atrofidagi “kichik birodar – katta birodar” stereotiplari hech qachon to‘liq ishlamagan.
Erkaklar terma jamoalari tarixida esa kutilmagan fakt: ular hali-hanuz yirik turnirda bir-biriga qarshi o‘ynamagan. Mayamidagisi – birinchi marta.
Ayollar futboli: Ottawa javobi
Bu hikoya faqat erkaklar futboli bilan cheklanib qolmaydi. 2015-yilda Canada mezbonligidagi Women’s World Cup nimchorak finalida England va Norway yana to‘qnash kelganida, eski ibora yana yuzaga chiqdi.
Norvegiyaning VG Sporten nashri o‘sha paytda Mark Sampson boshqaruvidagi England jamoasidan “do‘zaxdek kaltak yeyishga tayyormisizlar?” deya so‘ragandek keskir sarlavha qo‘ydi. Bu, albatta, Lillelienning mashhur jumlasiga aniq ishora edi.
Bu safar javob maydonda boshqacha bo‘ldi: England 2:1 hisobida g‘alaba qozondi. Tarix yana bir kichik halqa yasadi.
Endi navbat Mayamiga
Bugun esa sahnada yangi avlod. Jude Bellingham, Erling Haaland va ularning atrofidagi yulduzlar. Stadion – Miami. Turnir – jahon chempionati chorak finali. Erkaklar terma jamoalari uchun katta turnirdagi ilk to‘qnashuv.
Bu o‘yin atrofida allaqachon yetarlicha dramatik chiziqlar bor: statistik nomutanosiblik, tarixiy komplekslar, Premier League orqali o‘rnatilgan ko‘priklar, eski hisob-kitoblar. Eng muhimi – mikrofonlar ortida yana yangi ovozlar.
Savol shunday: kimdir Bjorge Lillelien darajasida so‘z topa oladimi? Yoki o‘sha “your boys took a hell of a beating” iborasi abadiy yakkayu yagona bo‘lib qoladimi?
Bitta narsa aniq: Mayamida hushtak chalingan zahoti 90 daqiqaga barcha do‘stona tabassumlar, tarixiy romantika va o‘zaro hurmat chetga suriladi. Shu vaqt ichida England va Norway uchun faqat bitta narsa muhim bo‘ladi – keyingi bosqichga yo‘l va, ehtimol, navbatdagi afsonaviy jumla uchun yangi material.
