Dunyo chempionati va siyosat: futbolning siyosiy sahnasi
Dunyo chempionati: siyosat hech qachon chetga chiqmagan sahna
Futbol bo‘yicha jahon chempionati ko‘pincha “sayyoraning eng katta bayrami” sifatida tasvirlanadi. Ammo bu bayram hech qachon faqatgina o‘yin, faqatgina gollar haqida bo‘lmagan. Har bir turnir ortida davlatlar qudrati, rejimlarning obro‘ izlash istagi, tarixiy alamlar va diplomatik sovuqliklar yotadi. Stadionlar – tribuna, maydon – minbar, natijalar esa ko‘pincha siyosiy ramzga aylanadi.
Mussolini, xunta va kubok ortidagi soyalar
1934 va 1938 yillardagi musobaqalarga Benito Mussolini boshchiligidagi fashistik Italiya soyasi tushgan. G‘alabalar, paradlar, stadionlardagi shiorlar – hammasi rejim kuchini ko‘rsatish uchun ishlatilgan. O‘yinlar yakunidagi hisoblar qanchalik muhim bo‘lmasin, Rim uchun asosiy maqsad bitta edi: dunyoga “yangi Italiya”ni namoyish etish.
1978 yilgi turnir esa Argentinada harbiy xunta qo‘lidagi kuchli propagandaga aylandi. Mamlakat ichida yo‘qolganlar, repressiya, qo‘rquv. Tashqarida esa – kubok ko‘targan terma jamoa, qiyqirayotgan tribuna, dunyo e’tiborini boshqa tomonga burishga urinayotgan rejim. Futbol bu yerda ham o‘yin chegarasidan chiqib ketdi.
Argentina – Angliya: urush, alam va Maradona soyasi
Bugun ham jahon chempionati tarixida eng ziddiyatli juftliklardan biri so‘z ochilsa, Argentina – Angliya qarama-qarshiligi alohida qatorda turadi. Bu faqat 90 daqiqa emas. Bu – 1966 yildan, hatto undan ham avvaldan boshlangan, 1982 yilgi Folklend (Malvin) urushi bilan qayta alanga olgan uzoq tarix.
1966 yilgi chorak final. Angliya mezbon, Argentina g‘alaba izlaydi. Antonio Rattinning maydondan chetlatilishi, 2:1 hisobidagi bahsli natija va o‘sha uchrashuvdan keyin paydo bo‘lgan alam urug‘lari. Bu urug‘lar keyingi avlodga o‘tadi, stadionlarda hamon eshitiladigan hissiyotga aylanadi.
To‘rt yil Folklend urushidan so‘ng, 1986 yil Meksikada bu hikoya portlab chiqdi. Chorak final. Diego Maradona – bitta o‘yin bilan butun avlod xotirasiga muhrlangan ism. Avval “Xudoning qo‘li” – qo‘l bilan kiritilgan, ammo tarixni o‘zgartirgan gol. Ortidan esa – jahon chempionati tarixidagi eng buyuk yakka reydlardan biri. Yarim maydondan yugurib, raqiblarni birma-bir ortda qoldirib, darvozani ishg‘ol qilgan dahshatli mahorat.
Natija – 2:1, Argentina yarim finalga chiqadi. Ammo bu faqat sport emas edi. Ko‘plab argentinaliklar uchun bu g‘alaba urushdagi mag‘lubiyat ortidan kelgan ramziy g‘alaba bo‘lib ko‘rindi. Angliya uchun esa bu o‘yin hanuzgacha eng og‘riqli sahifalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Bu raqobat 1998 yilda Fransiyada yana alanga oldi. 1/8 final, 2:2 hisobidagi dramatik o‘yin, penaltilar seriyasi va Angliyaning navbatdagi qulash lahzasi. Michael Owenning yosh bo‘lishiga qaramay kiritgan yorqin solo goli, David Beckhamning qizil kartochkasi – hammasi bu dostonning navbatdagi bo‘limiga aylandi. Har bir epizod – tarixga yozilgan, har bir harakat – ikki xalq orasidagi eski ziddiyatlarni eslatadigan sahna.
Gonduras – Salvador: saralashdan chiqqan urush
Ba’zan jahon chempionati final bosqichiga ham yetib bormagan o‘yinlar siyosiy tarixda alohida o‘rin oladi. 1970 yilgi saralashda Gonduras va Salvador o‘rtasidagi to‘qnashuv shunday misol.
Markaziy Amerikadagi ikki qo‘shni davlat – immigratsiya, yer taqsimoti, chegaradagi eski nizolar fonida uch o‘yinlik pley-offga chiqdi. Maydon ustidagi keskinlik ortida yillar davomida to‘plangan siyosiy va ijtimoiy taranglik yotardi.
Birinchi uchrashuvda Gonduras 1:0 hisobida g‘alaba qozondi. Javob o‘yinida Salvador ham 1:0 bilan javob qaytardi. Hammasi Mexiko shahridagi hal qiluvchi bahsga qoldi. Qo‘shimcha daqiqalarda 3:2 hisobidagi g‘alaba Salvadorni jahon chempionatiga olib chiqdi.
Oradan ko‘p o‘tmay, diplomatik aloqalar uzildi, qurolli to‘qnashuv boshlandi. Keyinchalik “Futbol urushi” yoki “Yuz soatlik urush” deb atalgan bu mojaro albatta faqat futbol tufayli boshlangan emasdi. Ammo aynan o‘sha saralash o‘yinlari bu urushning eng yorqin, eng esda qoladigan ramziga aylandi.
Sharqiy Germaniya – G‘arbiy Germaniya: sovuq urushdagi bitta gol
Ikki Germaniyaga bo‘lingan mamlakat – sovuq urushning eng yaqqol siyosiy chizig‘i. 1974 yilgi jahon chempionati G‘arbiy Germaniyada o‘tkazildi va taqdir ikki qo‘shnini bir guruhga tashladi. Bitta turnir, bitta mamlakat, ikki tizim.
Bu – ularning jahon chempionatlaridagi yagona uchrashuvi bo‘ldi. Natija esa tarixiy: Sharqiy Germaniya mezbonlarni 1:0 hisobida mag‘lub etdi. G‘alaba to‘pini Jürgen Sparwasser kiritdi. O‘sha zarba Sharqiy Germaniya uchun nafaqat sportdagi muvaffaqiyat, balki mafkuraviy raqib ustidan ramziy g‘alaba sifatida nishonlandi.
Ammo turnir oxirida kubok G‘arbiy Germaniyaning qo‘lida ko‘tarildi. Finalda Niderlandiyani 2:1 hisobida mag‘lub etgan jamoa uyda chempion bo‘ldi. Tarixda esa ikkita alohida sahna qoldi: siyosiy ramz bo‘lgan guruh bosqichidagi mag‘lubiyat va sport qudratini tasdiqlagan finaldagi g‘alaba.
AQSh – Eron: oq gullar va sovuq diplomatiya
1979 yilgi inqilobdan so‘ng AQSh va Eron o‘rtasidagi munosabatlar doimo tarang bo‘lib kelgan. Shuning uchun ham ular maydonda to‘qnash kelgan har bir lahza oddiy futbol uchrashuvidan ancha ortiq ma’no kasb etadi.
1998 yil Fransiyada bo‘lib o‘tgan uchrashuv turnirning eng esda qoladigan manzaralaridan birini taqdim etdi. O‘yindan avval eronlik futbolchilar raqiblariga oq atirgullar tutqazishdi – tinchlik va hurmat ramzi sifatida. So‘ng esa maydonda tarixiy natijaga erishishdi: 2:1 hisobidagi g‘alaba, Eronning jahon chempionatlari tarixidagi ilk yutug‘i.
Bu juftlik 2022 yilda Qatarda yana qaytdi. Bu safar hisob boshqacha – 1:0, AQSh g‘alabasi va pley-off yo‘llanmasi. O‘yin atrofida yana siyosiy taranglik, diplomatik fon, bayonotlar. Maydonda esa – qat’iy intizom, ehtiyotkorlik va bitta gol bilan hal bo‘lgan taqdir.
Hozirgi jahon chempionatida Eron o‘z bazasini Meksikada tanladi, AQShga esa faqat o‘yin kunlari uchib bordi. Yaqinda ikki davlat o‘rtasidagi qurolli to‘qnashuv fonida bu qaror alohida e’tibor tortdi. Eron ozgina farq bilan pley-offdan qoldi va shu bilan mezbonlar bilan yana bir siyosiy jihatdan keskin o‘yin ehtimoli yo‘qqa chiqdi.
Shveytsariya – Serbiya: bitta ishora, butun mintaqaning alamini uyg‘otgan lahza
2018 yil Rossiyadagi jahon chempionati ham siyosatdan qochib qutula olmadi. Shveytsariya va Serbiya o‘rtasidagi uchrashuv buni yaqqol ko‘rsatdi.
Shveytsariya safida maydonga tushgan Granit Xhaka va Xherdan Shaqiri – ikkalasi ham kosovalik-alban ildiziga ega futbolchilar. Uchrashuv nihoyasida ular Shveytsariya uchun 2:1 hisobidagi g‘alabani ta’minlovchi gollarni kiritishdi. Ammo futbol tarixida qolgan narsa faqat natija emas, balki nishonlash usuli bo‘ldi.
Ikkalasi ham qo‘llari bilan ikki boshli burgut tasvirini chizib, Albaniya bilan bog‘liq ramziy ishorani namoyish etdi. Serbiya bu harakatni Kosovo mavzusi bilan bog‘liq ochiq siyosiy provokatsiya sifatida qabul qildi. Chunki Belgrad Kosovo mustaqilligini tan olmaydi, bu masala mamlakat uchun juda og‘riqli.
FIFA ikkala futbolchini ham jarimaga tortdi. Ammo jarima miqdori emas, aynan o‘sha bir necha soniyalik nishonlash butun turnirning eng katta bahs-munozaralaridan biriga aylandi.
Futbol tarixni artib tashlamaydi
FIFA yillar davomida siyosatni maydondan uzoqlashtirishga, turnirlarni “siyosatdan xoli” ko‘rinishda saqlashga urinib keladi. Qoidalar, ogohlantirishlar, bayonotlar. Ammo real hayot boshqacha ishlaydi.
Ba’zi uchrashuvlar bor – Argentina – Angliya, AQSh – Eron, Sharqiy va G‘arbiy Germaniya, Gonduras – Salvador, Shveytsariya – Serbiya – ular faqat taqvimdagi sana emas. Ular bilan birga chegaralar, urushlar, yo‘qotishlar, g‘urur va alam ham maydonga chiqadi.
Futbol tarixni o‘chirib tashlay olmaydi. Aksincha, ba’zan aynan o‘sha tarixni butun dunyo ko‘z o‘ngida yana bir bor sahnaga olib chiqadi. Savol shunda: keyingi katta sahnaga qaysi eski nizo, qaysi yangi taranglik chiqib keladi?
