Bangladeshda Argentina futboliga bo‘lgan muhabbat
Dakka, Bangladesh — Katta ekran allaqachon o‘chirilgan, lekin minglab odamlarning hayqirig‘i hanuz osmonga ko‘tarilardi: “Argentina! Argentina! Messi! Messi!” Vuvuzela sadolari, osmonrang-u oq dengiz, yomg‘ir bilan qorishib ketgan ter va quvonch.
Bir necha daqiqa avval Lionel Messi Jahon chempionati ochilish o‘yinida Jazoir darvozasiga uchinchi golini urib, het-trikni rasmiylashtirgan edi. Ekran oldida yig‘ilgan yigitlar yelkama-yelka chiqib olishgan, Argentina bayroqlariga burkanib olgan, yakuniy hushtakdan keyin ham qo‘shiqlarini to‘xtatishni o‘ylamayapti.
Bu manzara Buenos Aires markazidan olingan kadrdek tuyulishi mumkin. Aslida esa — 17 ming kilometr narida, Dakkaning yuragi.
Maradona bilan boshlangan hikoya
Bangladesh hech qachon FIFA Jahon chempionatiga chiqa olmagan. Lekin har to‘rt yilda bir marta Argentina maydonga tushsa, butun mamlakat bo‘ylab mahallalar portlab ketgandek bo‘ladi. Universitet hovlilarida va tor ko‘chalarda ulkan ekranlar paydo bo‘ladi, ko‘p qavatli uylarda tungi tomoshalar uyushtiriladi, ko‘chalar esa bir zumda osmonrang-u oq bo‘yoqqa kiradi.
50 yoshli Abdul Hai uchun bu yo‘l Messi bilan emas, ancha oldin, bolaligi bilan bog‘liq. U o‘z sadoqatini 1986 yilgi Jahon chempionatiga bog‘laydi — Diego Maradona Argentina bilan kubokni ko‘targan turnirga.
“1986 yilda Maradonaga oshiq bo‘lib qoldim,” deydi Hai. “Juda yosh edim, lekin odamlarning u tufayli qanday aqldan ozganini o‘z ko‘zim bilan ko‘rdim. Uning uslubi, ehtirosi, mahorati — hatto ‘Xudoning qo‘li’ ham — bizni hech kim qilolmagan darajada o‘ziga rom etdi. U biz uchun afsona va sensatsiyaga aylandi.”
Argentina keyingi jahon chempionligini 36 yil kutdi. Qatarda, 2022 yilda, bu safar Messi boshchiligida. “Lekin bu kutish o‘zini oqladi,” deydi Hai. “Messi kubokni ko‘targanini ko‘rgach, futbol bo‘yicha hech qanday armonim qolmadi. Bu Jahon chempionatini esa avvalgi turnirlardagi xavotir emas, sof quvonch bilan tomosha qilyapman.”
Sobiq milliy terma jamoa futbolchisi va murabbiyi Shafiqul Islam Manikning aytishicha, Hai hikoyasi — butun Bangladesh bo‘ylab Argentinaga bo‘lgan muhabbat qanday ildiz otganining jonli ko‘rinishi. “Mening ko‘rganlarimga ko‘ra, hammasi 1986 yildan boshlandi,” deydi u. “Folklend urushidan keyin Angliyadan olingan o‘ch, so‘ng Maradonaning Jahon chempionligini qo‘lga kiritishi hammasini o‘zgartirdi. Maradonaning yakka o‘zi ko‘rsatgan dahshatli o‘yini tufayli Bangladesh muxlislari asta-sekin Argentinani tanlay boshladi.”
Brazil esa allaqachon yulduzlari va kuboklari bilan bu hududda katta muxlis bazasiga ega edi. “Argentina Braziliaga qarshi tomonga aylandi,” deydi Manik. “Unga qadar ko‘pchilik Brazilda edi. 1986 yildan keyin esa Argentina o‘z muxlis armiyasini qurishni boshladi.”
Uningcha, 1990 yildagi mag‘lubiyat ham bu aloqani uzmadi, aksincha, mustahkamladi. “Maradona finalda kubokni ko‘tara olmay, maydonda yig‘laganida bu oddiy odamlarni chuqur larzaga soldi,” deydi u. “O‘shandan keyin Argentinaga bo‘lgan qo‘llab-quvvatlash qat’iylashdi.”
Shuning uchun ham Germaniya yoki Italiya Bangladeshda hech qachon shuncha chuqur hissiy o‘rin egallamadi. “Chunki bu joyni allaqachon Argentina va Brazil band qilib bo‘lgan edi,” deydi Manik.
Futbol va diplomatiya
Bangladeshning Argentinaga bo‘lgan muhabbati diplomatik sahnaga ham ko‘chdi. Argentina elchisi Marcelo Carlos Cesa Dakka ko‘chalaridagi ommaviy tomoshalarga chiqib, muxlislar bilan birga o‘yinlarni tomosha qilmoqda, g‘alabalarni birga nishonlamoqda.
2022 yilgi Jahon chempionatida Bangladeshning Argentinaga bo‘lgan jo‘shqin qo‘llab-quvvatlashi butun dunyo e’tiborini tortgach, Buenos Aires hukumati 45 yillik tanaffusdan so‘ng, 2023 yilda Dakka elchixonasini qayta ochdi. 1978 yilda harbiy diktatura davrida byudjet qisqarishi bahonasida yopilgan edi.
Albatta, elchixona qaytishi faqat futbol tufayli emas — savdo va kengroq diplomatik manfaatlar ham bor. Lekin ikki tomon ham aynan futbolni xalqlarni yaqinlashtirgan katalizator sifatida tilga oladi.
Yosh avlod uchun esa Maradona — tarix, Messi — hozirgi zamon qahramoni. “Bolaligimdan Argentinani yaxshi ko‘raman, asosan Messi tufayli,” deydi xususiy sektorda ishlovchi Dwin Islam. U Argentina terma jamoasining turnirdagi ilk o‘yinidan bir necha soat oldin Dakka ko‘chalarida o‘tkazilgan “welcome rally” — kutib olish yurishida yuzlab muxlislar orasida edi.
Hai avlodidan farqli o‘laroq, Islam Maradonani o‘ynaganini ko‘rmagan. Atrofida barabanlar sadolari, ulkan Argentina bayroqlari, yomg‘irda ham to‘xtamagan qo‘shiqlar.
Boshqa muxlislar esa sadoqatni uyidan meros qilib olgan. Mohammad Jahir shunday deydi: “Otam Argentinani yaxshi ko‘rardi. Men shu muhabbatni meros qilib oldim. Keyin o‘zim futbolni tushuna boshladim va ularning o‘yin uslubiga oshiq bo‘ldim.”
Jahon chempionati AQShda o‘tayotgani sababli Bangladesh uchun ko‘plab o‘yinlar tun yarmida boshlanadi. Guruh bosqichida birinchi o‘rinni olgan Argentina endi 4 iyun kuni soat 04:00 da Keyp-Verdega qarshi 1/16 final uchrashuviga chiqadi.
Ammo tun, soat, ish kuni — bularning hech biri muxlislarni to‘xtata olmayapti. “Menga budilnik ham kerak emas,” deya kuladi Jahir. “Argentina o‘ynaydigan kuni o‘zimdan-o‘zim uyg‘onib ketaman.”
Argentina–Brazil chizig‘i
Sport jurnalisti va sharhlovchisi Shahanoor Rabbani fikricha, Bangladeshning Argentina va Brazilga bo‘lgan qiziqishi, avvalo, qahramonlarga bo‘lgan ehtiyojni ko‘rsatadi.
“Futbol tarixiga qarasak, Bangladesh mustaqilligidan keyingi davrda yaxshi natija ko‘rsatgan ikki Janubiy Amerika jamoasi — ana shu ikkisi,” deydi u. “1970-yillarning oxiridan buyon Argentina ham, Brazil ham bir necha bor Jahon chempioni bo‘ldi. Maradonadan tortib Ronaldo va Rivaldogacha, hozir esa Messi va Neymar — har doim odamlarni o‘ziga tortadigan yulduzlar bo‘lgan.”
“Gap faqat o‘yin uslubida emas, ular qaysi futbolchilarga ega ekani ham muhim. Bangladesh odatda qahramonli hikoyalarni yaxshi ko‘radi — hatto bu jamoaviy o‘yin bo‘lsa ham.”
Ko‘plab oilalar va mahallalarda futbol bo‘yicha qarama-qarshiliklar an’anaga aylangan. 6-sinf o‘quvchisi Aiman o‘zini ochiqchasiga Brazil muxlisi deb tanishtiradi. “Akam meni majburlab olib keldi,” deydi u Argentinaning Jazoirga qarshi o‘yinidan avvalgi “welcome rally”da, yuzida qoniqmas ifoda bilan. 8-sinfda o‘qiydigan akasi Salman kulib qo‘yadi: “Uyda ba’zida tortishib qolamiz. Otamiz Argentinani, onamiz esa Brazilni yoqtiradi.”
Bir necha soat o‘tgach, bu oilaviy “derbi” yana namoyon bo‘ladi. Dakka universiteti yaqinidagi ulkan ekran oldida minglab odamlar Messining het-trigini nishonlar ekan, bir guruh Argentina futbolkalari orasida yashil-sariq rangdagi Brazil muxlisi jim turibdi. Do‘stlari uni hazilga tutishgan. “U o‘yin durang bo‘ladi, deb kelgandi,” deya kuladi ulardan biri.
Yurish ishtirokchilari orasida yosh siyosiy faollardan biri — Zubaida Islam Jerin ham bor. U faxr bilan qo‘lida Argentina futbolkasi kiydirilgan mushugini ko‘rsatadi. Mushukning ismi ham aniq: Messi.
Yaqinda kollejga kirgan Saikat Hasan esa ekranga tikilib qolgancha, ko‘rganini hazm qilishga harakat qilardi. “Bu hissiyotlarni so‘z bilan aytish qiyin,” deydi u Messining het-trigidan so‘ng. Uning do‘sti Mahir esa allaqachon oldinga qarab bo‘lgan: “Bu safar,” deydi u ishonch bilan, “Jahon chempionati bizniki.”
“Bizniki” degani aslida nima?
Shu yerda Rabbani o‘ylab qoladi. “Bizniki” — degani aslida kimniki? Argentina? Yoki o‘zlari hech qachon ishtirok etmagan turnirni ekran ortidan yashab kelayotgan Bangladeshniki hammi?
Uning savollari og‘riqli. Nega bu qadar kuchli ehtiros, bu qadar sadoqat hech qachon o‘z milliy jamoasiga natija olib kelmadi? FIFA reytingida Bangladesh erkaklar terma jamoasi 181-o‘rinda.
“Muxlislarning reaksiyasini ko‘rganimda juda xursand bo‘laman,” deydi u. “Lekin shu bilan birga, ichim achiydi. Chunki bizda shuncha ehtiros bor, lekin futbolimiz va umuman sportimiz bo‘lishi kerak bo‘lgan darajaga yaqin ham emas.”
Uning fikricha, muammo — tizimda. “Yetarli maydonlar yo‘q, infratuzilma yo‘q, akademiyalar yetishmaydi, sportchi bo‘lishni istagan yoshlar uchun aniq yo‘l xaritasi yo‘q,” deydi Rabbani. “Odamlarda ishtiyoq bor. Ular o‘ynashni xohlaydi. Lekin ko‘pchiligi bu istakni qanday kasbga aylantirishni bilmaydi.”
Sobiq murabbiy Manik ham o‘tmishni eslaydi. Uningcha, Bangladesh bir paytlar kuchli futbol madaniyatiga poydevor qo‘ygandi, lekin ustiga hech narsa qurilmadi. “Bizda juda sifatli futbolchilar bo‘lgan, lekin hech kim keyingi avlodni o‘ylamagan, hech kim tizim yaratmagan,” deydi u. “Yoshlar ertaga Jahon chempionatiga chiqishni talab qilmayapti. Ular faqat yo‘l xaritasi va futbolning to‘g‘ri yo‘nalishda ketayotganini ko‘rishni istashadi.”
Rabbani esa o‘z mamlakatining boshqa sportdagi tarixiga ishora qiladi. “Bangladesh 1997 yilda Kriket bo‘yicha Jahon chempionatiga yo‘llanma olganida, butun mamlakat bayram qilgan. 1999 yilgi Jahon chempionatida Pakistanni yengganimizda ham xuddi shunday bo‘lgan. Bu oddiy sport g‘alabasi emas edi — odamlar Bangladeshning o‘zi g‘alaba qozongandek his qilishdi,” deydi u.
Shu savol havoda muallaq turibdi: agar sport butun xalqni shunday birlashtira olsa, nega bu ehtirosga munosib sarmoya topilmayapti?
