Angliya va Meksika: Estadio Azteca sharoitida o'yin
Angliya Jahon chempionatining 1/8 finaliga zo‘rg‘a chiqdi. DR Congo ustidan 2:1 hisobidagi g‘alaba – qiyin, ammo bajarilgan vazifa. Endi esa navbatdagi sinov kelmoqda. Raqib – Meksika. Ammo eng katta xavf raqib tarkibida emas. U osmon tomonda.
Bu safar Angliya Estadio Azteca maydoniga chiqadi. Meksika Siti. Dengiz sathidan 7 220 fut balandlik. Bu stadion ingliz futboli uchun alohida, hatto og‘riqli joy. 1986 yilgi Jahon chempionati, Argentina bilan bahs, bahsli chorak final va o‘chmas xotira. O‘sha vaqtdan beri bu maydonda Angliya rasmiy o‘yin o‘ynamagan.
Endi esa u yerga nafaqat tarix, balki fiziologiya ham bosim qilmoqda.
Havosi yupqa, o‘yini og‘ir
Bunday balandlikda yerning barometrik bosimi pasayadi, havo yupqalashadi, har bir nafasda qonga kamroq kislorod kiradi. Bu oddiy ilmiy jumla, ammo futbolchining tanasida bu juda aniq seziladi: yurak urish tezligi oshadi, nafas qisadi, suvsizlanish tezlashadi, charchoq keskinroq va tezroq keladi.
Professional futbolchi bo‘lish bu muammoni butunlay yo‘q qiladi, degan gap yo‘q. Aksincha, yuqori intensivlikda o‘ynaydiganlar uchun zarba yanada og‘irroq bo‘ladi.
Taqqoslash uchun: Angliyadagi eng baland joylashgan professional stadion – West Bromwich Albion klubi uy maydoni The Hawthorns. Uning balandligi atigi 551 fut. Ya’ni Estadio Azteca dengiz sathidan qariyb 14 baravar pastroqda joylashgan.
Shu fonni qo‘yib, Meksikaning ustunligi yanada yaqqol ko‘rinadi. Bu jamoa turnir davomida barcha o‘yinlarini o‘z uyida o‘tkazmoqda. 2020-yillarda ular Estadio Azteca maydonida 14 ta uchrashuv o‘tkazib, 23 ta gol urdi, atigi 4 tasini o‘tkazib yubordi. Rasmiy o‘yinlardagi umumiy statistikasi yanada hayratlanarli: 89 o‘yinda 70 g‘alaba, 17 durang va atigi 2 mag‘lubiyat. Jahon chempionati doirasida bu stadionda 10 uchrashuv – birortasida yutqazishmagan.
Sobiq Meksika sardori Pavel Pardo buni juda sodda ifodalaydi: “Raqib bo‘lib u yerga borsangiz, azob chekishingizni oldindan bilasiz”.
Nafasni ushlab bo‘lmaydi
1986 yildan beri ko‘p ingliz futbolchilari Aztecada o‘ynamagan. Sport fanidagi yutuqlar, tayyorgarlik usullarining zamonaviylashgani ham bitta haqiqatni o‘zgartirmaydi: bu stadion tanaga og‘ir yuk.
Sobiq West Ham yarim himoyachisi Nigel Reo-Coker 2015 yilda Montreal Impact safida Concacaf Champions League finalida shu maydonda o‘ynagan. U his-tuyg‘ularini hech bo‘yoqsiz tasvirlaydi: “Bu men futbol o‘ynaganimdagi eng jismonan talabchan joy edi. Yevropadan kelib, o‘sha balandlikda o‘ynash – nihoyatda qiyin. Nafasingizni ushlay olmaysiz. Dastlabki 45-55 daqiqa siz shunchaki nafas olishga urinib yurasiz”.
Uning aytishicha, bunday sharoitda hamma narsa futbol intellektiga kelib taqaladi. Har bir yugurish, har bir pressingni hisob-kitob bilan bajarish kerak. Har lahzada o‘zingizni to‘liq berib bo‘lmaydi, aks holda ikkinchi bo‘limga kuch qolmaydi.
Havo yupqaligi to‘p harakatiga ham ta’sir qiladi. Uzatmalar tezlashadi, zarbalar uchish trayektoriyasi o‘zgaradi, o‘yinning ritmi odatdagidan keskinroq bo‘ladi. Bu esa taktika va qaror qabul qilishni butunlay boshqacha darajaga olib chiqadi.
Reo-Coker balandlikka moslashishda yoga va pilates mashqlari, diafragmadan to‘g‘ri nafas olishni o‘rganish foydali bo‘lishini ta’kidlaydi. Bular maydonda har bir nafasning qadrini biladigan futbolchi uchun mayda detal emas.
Darvozabonlar uchun alohida sinov
Estadio Azteca sharoiti ayniqsa darvozabonlar uchun xavfli. Sobiq Kanada futbolchisi va murabbiyi Jason de Vos bu stadionda o‘yinchi ham, murabbiy sifatida ham tajriba orttirgan. Uning fikricha, to‘p uchishi va zarbani baholash balandlikda mutlaqo boshqacha.
U shunday deydi: 40 yard masofadan zarba berib, darvozabonga jiddiy muammo tug‘dirish mumkin. To‘p havoda yengilroq uchadi, zarba kuchi boshqacha seziladi. Darvozabon uchun masofani, tezlikni, sakrash vaqtini aniq hisoblash ancha murakkablashadi.
O‘yin boshlanishi bilanoq bir haqiqat yuzaga chiqadi – o‘yin kutilganingizdan ham tezroq kechadi. Murabbiy uchun bu taktika rejalarini qayta ko‘rib chiqishni anglatadi. Balandlik sharoitida butun o‘yin davomida yuqori pressing qilish deyarli imkonsiz. Kuchni bo‘lib taqsimlash, pressingni qisqa, maqsadli bo‘laklarga bo‘lish – zarurat.
Ilm nima deydi?
Ideal holatda, balandlikda musobaqaga chiqadigan sportchilar tanasi moslashishi uchun kamida bir-ikki hafta o‘sha balandlikda yashashi kerak. Shunda organizm ko‘proq qizil qon tanachalarini ishlab chiqarib, kislorod tashish imkoniyatini oshiradi.
Angliya esa Meksika Sitiga faqat o‘yindan ikki kun oldin keladi. Bu esa jiddiy cheklov.
Leeds Beckett universiteti katta ilmiy xodimi doktor Barney Wainwright hisob-kitoblarini keltiradi: bunday balandlikda maksimal aerob sig‘im odatda taxminan 10 foizga tushadi. Bu esa bevosita o‘yin samaradorligiga ta’sir qiladi. Charchoq darajasi 15-20 foizga oshishi kutiladi, futbolchi bosib o‘tishi mumkin bo‘lgan masofa esa 5-10 foizga kamayadi.
Yana bir muhim nuqta – laktat ishlab chiqarilishi tezlashadi. Bu mushaklarda kislotalilikni oshiradi, charchoqni tezlashtiradi va harakatni sekinlashtiradi. Eng yuqori sprint tezliklari o‘zi o‘zgarmaydi, lekin har bir shiddatli yugurishdan keyin tiklanish uchun ko‘proq vaqt kerak bo‘ladi.
Kislorod nafaqat oyoqlarga, balki miyaga ham kerak. Qaror qabul qilish, vaziyatni idrok etish, o‘yinning tezligida to‘g‘ri tanlov qilish – bularning barchasi kislorod bilan chambarchas bog‘liq. Ayniqsa o‘yin eng yuqori sur’atga chiqqan paytlarda bu omil hal qiluvchi bo‘lishi mumkin.
Shu bois doktor Wainwrightning fikricha, Angliya o‘yinni biroz sekinlashtirishga majbur bo‘lishi mumkin. Yuqori intensivlikdagi bosqichlar orasida futbolchilarga nafas rostlash uchun ko‘proq vaqt kerak bo‘ladi.
Meksika – balandlikda o‘sib chiqqan jamoa
Statistika Meksika foydasiga ishlashda davom etadi. Ular Jahon chempionatida shu paytgacha o‘tkazgan to‘rt uchrashuvining barchasida g‘alaba qozondi. Sakkizta gol urishdi, birortasini o‘tkazib yuborishmadi.
Individuallik bo‘yicha ularning tarkibi, qog‘ozda, Angliyadan kuchsizroq ko‘rinishi mumkin. 26 futbolchidan atigi to‘rttasi Yevropaning kuchli beshlik ligalarida to‘p suradi. Lekin bu raqamlar maydondagi tartib-intizom va mehnatsevarlikni o‘lchamaydi.
Meksika bu turnirda aynan shu ikki sifat bilan ajralib turibdi: ajoyib ishchanlik, qat’iy taktika va bir-birini tushunadigan jamoa. Ustiga-ustak, ular balandlik sharoitida o‘ynashga to‘liq o‘rganib qolgan. Ha, odatda ular Shimoliy va Markaziy Amerikadan keladigan, sifati pastroq raqiblarga qarshi maydonga tushadi. Lekin sharoit – ularning maydoni, ularning havosi, ularning odatiy ritmi.
Pavel Pardo raqiblarning tana tili haqida gapirar ekan, bu ustunlikni juda aniq ifodalaydi: “Ayniqsa ikkinchi bo‘limda ularning holatini ko‘rishingiz mumkin edi. Ancha charchagan bo‘lishardi. Nafaslari qisilib qolardi, siz esa ularga qarab: ‘Biz uyda, muxlislarimiz bilan birgamiz, ular qiynalayapti, biz buni uddalaymiz’, deb o‘ylardingiz”.
Endi xuddi shu manzara qarama-qarshi tomondan kuzatiladi. Savol bitta: Angliya Estadio Azteca balandligiga ko‘tarila oladimi yoki bu stadion yana bir bor inglizlar uchun nafas yetmaydigan joyga aylanadimi?
