Afrika uchun eng katta mundial: yurakni larzaga solgan lahzalar
Afrika nihoyat orzu qilganiga erishdi: 2026-yilgi Fifa World Cup uchun qit’adan rekord – 10 ta terma jamoa yo‘l oldi. Sahna katta, hikoyalar yanada kattaroq bo‘ldi. Ammo savol hanuz o‘sha: bu safar haqiqiy sakrash sodir bo‘ldimi yoki bu ham navbatdagi “deyarli uddaladik” turniri bo‘lib qoldimi?
To‘qqizta jamoa pley-offga chiqdi. Caf prezidenti Patrice Motsepe “1,6 milliard afrikalikni faxrlantirdik”, dedi. Qog‘ozda bu ulkan yutuqdek ko‘rinadi. Amalda esa chorak finalga yetib borgan yagona jamoa – yana o‘sha tanish nom: Morocco.
Yana kech gol, yana og‘riqli chiqib ketish
Afrika jamoalari uchun bu mundialning ohangi bir xil takrorlangan kuyga aylandi: oxirgi daqiqalar, so‘nggi nafasdagi gollar, qo‘ldan ketgan imkoniyatlar. Besh terma jamoa aynan kech gol tufayli uyga erta jo‘nab ketdi.
Senegal va Egypt eng og‘ir saboqni oldi. Ikkalasi ham ikki gol farq bilan oldinda edi. Ikkalasi ham o‘yin oxirida bu ustunlikni uch daqiqada, besh daqiqada boy berdi. Belgiyaga qarshi Senegal, Argentina qarshisida Egypt – 2:0 hisobidan 2:2 ga. Keyin esa jarohat vaqtida kelgan zarba: Senegal 125-daqiqada penalti, Egypt uchun esa Enzo Fernandezning 92-daqiqadagi zarbasi.
DR Congo va Ivory Coast o‘zining 1/16 final o‘yinlarida 86-daqiqada gol o‘tkazib yuborib, turnir bilan xayrlashdi. South Africa esa Canada bilan o‘yinda ikkinchi qo‘shib berilgan daqiqada yiqildi. Guruh bosqichida ham Algeria va yana o‘sha Ivory Coast tarixiy natijaga yaqin kelgan pallada jarohat vaqtida gol yedi.
Bu tasodifmi yoki tizimli muammo?
Turnir oldidan sobiq Ivory Coast himoyachisi Emmanuel Eboue Afrika jamoalarida diqqatni jamlay olish, ayniqsa oxirgi daqiqalarda, zaif ekani haqida ogohlantirgandi. Uning so‘zlari turnir davomida maydonda tasdiq topdi.
Sport psixologiyasi bo‘yicha mutaxassis, Coventry University olimi Dr Nikita Rowley bu holatni boshqacha talqin qiladi. Unga ko‘ra, bu “afrikacha” muammo emas, o‘yinning tabiati: oxirgi daqiqalarda ham jismoniy, ham kognitiv charchoq maksimal darajaga yetadi. Diqqat susayadi, qaror qabul qilish sekinlashadi, muloqot buziladi. Tarixiy natija tobora yaqinlashgani sari hissiyotlar kuchayadi, har bir harakatning og‘irligi oshadi. Xatolar shunda ko‘payadi.
Demak, savol ochiq qoladi: bu faqat omadsizlikmi yoki Afrika jamoalari o‘yinni yopish san’atini qayta o‘rganishi kerakmi?
Cape Verde – kichik orollar, katta yurak
Bu mundialning haqiqiy ertagi bitta jamoaga tegishli bo‘ldi: Cape Verde. Debyutant, lekin qo‘rqoqlikdan asar ham yo‘q. Ular Spain, Uruguay va Saudi Arabia bilan bir guruhdan chiqib, so‘nggi 32 talik bosqichga yo‘l oldi. Hech kim bu jamoani turnirning asosiy hikoyasiga aylanishini kutmagandi.
Blue Sharks keyin esa himoyasini yanada balandroq ko‘tarib, amaldagi chempion Argentina qarshisida futbol tarixidagi eng katta sensatsiyalardan birini yaratishga juda yaqin bordi. Ikki marta hisobda ortda qolishdi, ikki marta qaytib kelishdi. Qo‘shimcha bo‘limlargacha kurashishdi. Yakunda 3:2 hisobida mag‘lubiyat, lekin bu mag‘lubiyat orqa fonida hurmat va hayrat turardi.
Darvozabon Vozinha turnir ramziga aylandi. Har bir sevi, har bir sakrashi bilan ijtimoiy tarmoqlarni portlatdi. Uning Instagram’dagi obunachilari 50 mingdan 29 milliondan oshdi. 40 yoshli darvozabon shu darajada ommalashdiki, yangi kashf etilgan dengiz shilliqurtiga ham uning nomi berildi.
So‘nggi yillarda Afcon turnirlarida Cape Verde iste’dodi ko‘rinib turgandi. Endi esa butun dunyo bunga guvoh bo‘ldi. Himoyachi Roberto “Pico” Lopesning so‘zlari bu jamoaning kayfiyatini aniq ifodalaydi: ular o‘zlarini “dunyoning eng kuchli jamoalari bilan raqobat qila oladigan” darajada ekanini isbotlashdi. “Biz xaritada paydo bo‘ldik. Kichik millatmiz, lekin yuragimiz katta,” dedi u.
Morocco – barqarorlik, lekin shift hali ham pastmi?
Morocco Afrika reytingida yetakchi maqomini yana bir bor tasdiqladi. Ular Afrika tarixida ilk bor ketma-ket ikki mundialda chorak finalga chiqqan terma jamoaga aylandi. Bu natija o‘ziyoq qit’a uchun yangi standart.
Ammo Qatar 2022’dagi yarim final mo‘’jizasini takrorlash nasib qilmadi. Yana France, yana og‘riqli to‘qnashuv. To‘rt yil avvalgidek, Yevropa giganti North Africa orzusini yo‘lda to‘xtatdi.
Murabbiylikda ham avlod almashinuvi sezildi. Mohamed Ouahbi Walid Regragui o‘rnini egallagach, jamoaning o‘yini ochiqroq, hujumkorroq bo‘ldi. 18 yoshli Ayoub Bouaddi yarim himoyada o‘zini ko‘rsatib, kelajak yulduzlar qatoriga kirib oldi. Ouahbi bu jamoa hali o‘sishda ekanini, tarkibda o‘sishga chanqoq, iste’dodli futbolchilar ko‘pligini ta’kidladi.
Bu barqarorlik Afrika uchun juda kerak. Ammo savol yana tug‘iladi: Morocco shiftni buzib o‘ta oladimi yoki chorak final – yangi, ammo baribir chegarami?
Tarixiy “birinchi”lar: g‘alabalar, pley-offlar va kengaygan sahna
Bu mundial Afrika uchun nafaqat son, balki sifat bo‘yicha ham yangi bosqich bo‘ldi. Egypt va DR Congo o‘z tarixidagi ilk mundial g‘alabalarini qo‘lga kiritdi. Cape Verde, Ivory Coast va South Africa ilk bor guruh bosqichidan chiqdi.
48 ta jamoali format Afrikaga keng eshik ochdi. Kvotalar beshtadan to‘qqiztagacha ko‘tarildi, DR Congo esa qo‘shimcha pley-off orqali qo‘shildi. Natija: Tunisia’dan tashqari barcha afrikalik ishtirokchilar guruhdan chiqishni uddaladi. Bu – ko‘nikma, tajriba va o‘ziga ishonch uchun bebaho maktab.
Gambiyalik murabbiy Mattar M’Boge, hozirda Fifa tarkibida iste’dodlarni aniqlash bo‘yicha ishlayotgan mutaxassis, shuni ochiq aytadi: Afrika terma jamoalarining katta qismi bunday yuqori bosimli o‘yinlarga odatlanmagan. Yevropa va Janubiy Amerika futbolchilari esa bunday vaziyatlarda muntazam o‘ynaydi.
U Nations League formatini misol keltiradi. Yevropada bu turnir orqali har bir o‘yin “nimagadir arziydi”: tushib ketish xavfi, yuqoriga ko‘tarilish imkoniyati, reyting, mukofot. Afrika uchun ham shunday turnir yo‘lga qo‘yilmoqda, lekin u hali shakllanish bosqichida.
M’Boge fikricha, vaqt o‘tishi bilan Afrika jamoalari ham bu “jamoaviy mas’uliyat”ga ko‘nikadi. Har bir o‘yin, har bir daqiqaning bahosi oshgani sari, mundialning so‘nggi daqiqalarida ham sovuqqonlikni saqlash osonlashadi.
Mundial sahnasi katta, lekin Afrikaga kirish hali ham murakkab
Maydondagi drama, yutuqlar va yurakni ezgan lahzalar fonida bitta achchiq haqiqat ko‘zga tashlanadi: bu mundial Afrika muxlislarining katta qismini tashqarida qoldirdi.
Ivory Coast va Senegal ishqibozlari AQSh rasmiylari tavsiya qilgan maxsus muxlis vizosini olishdan mahrum bo‘ldi. Algeria, Cape Verde va Tunisia fuqarolaridan esa dastlab viza olish uchun 15 ming dollarigacha depozit talab qilindi. Ko‘pchilik uchun bu – orzudan voz kechish bilan barobar.
Eng achinarli holatlardan biri hakamlar frontida yuz berdi. Qit’aning eng nufuzli referisi hisoblangan somalilik Omar Artan final bosqichidan besh kun oldin mamlakatga kiritilmadi. U barcha hujjatlari joyida ekanini aytdi, lekin bu yordam bermadi. Uefa esa ko‘p o‘tmay Artan’ni August oyida bo‘lib o‘tadigan PSG – Aston Villa o‘rtasidagi Super Cup uchrashuviga bosh hakam etib tayinladi. Bu qaror uning darajasiga eng aniq baho bo‘ldi.
Fifa Artan ishi bo‘yicha qattiq tanqid ostida qoldi. Shuningdek, United States hujumchisi Folarin Balogun’ga berilgan bir o‘yinlik diskvalifikatsiyani to‘xtatib turish qarori ham bahs-munozaralarga sabab bo‘ldi. Yevropa futbol tashkilotlari bu borada keskin bayonotlar bilan chiqqan bo‘lsa, Caf jamoatchilik oldida sukut saqlashni tanladi.
Keyingi qadam: 64 jamoa va Afrikaning yangi imkoniyati
48 jamoali format Fifa uchun muvaffaqiyatli tajriba sifatida baholandi. Prezident Gianni Infantino endi 64 jamoali mundial g‘oyasini ochiq tilga chiqara boshladi. Bu sodir bo‘lsa, Afrikaga yanada ko‘proq yo‘llanma tushishi aniq.
Savol shundaki, qit’a bunga qanchalik tayyor bo‘ladi?
2030-yilda mundial Afrika tuprog‘iga qaytadi. Morocco Spain va Portugal bilan birga mezbonlik qiladi. Bu – ramziy ham, amaliy ham burilish nuqtasi. Qit’a o‘z maydonida, o‘z osmoni ostida o‘ynaydi. Bu safar bahona bo‘lmaydi.
2026-yilgi mundial Afrika uchun tarixiy “birinchi”larga boy bo‘ldi: ilk g‘alabalar, ilk pley-offlar, ilk marta bunchalik keng vakillik. Lekin umumiy manzara hanuz sekin siljiyotgan qit’ani ko‘rsatadi. Har bir sakrashdan so‘ng yana kichik tormoz, har bir mo‘’jizadan so‘ng yana kech gol.
Endi savol juda sodda, lekin o‘ta keskin: 2030-yilda Afrika nihoyat shiftni teshib o‘tdimi yoki yana “deyarli uddaladik” deb taskin topishga majbur bo‘ladimi?
