Xudo qo‘li: Aztekaning yuragida tug‘ilgan afsona

Men u yerda bo‘lishim kerak emasdi.

17 yoshda edim. Futbolga qiziqmasdim, stadion ichini ham ko‘rmaganman. Lekin o‘sha peshin, Mexico Citydagi ulkan Azteca Stadium darvozasidan kirar ekanman, Argentina va England o‘rtasidagi jahon chempionati chorak finaliga emas, tarixga kiradigan lahzaga qadam qo‘yayotganimni bilmasdim.

Ertalab hech qanday rejamiz yo‘q edi. Telefon jiringladi. Otamning tanishi ikki chiptani ishlata olmasligini aytdi. Onam bilan borishni xohlarmikanmiz?

Otam ikkilanib qoldi. Falkland urushidan beri besh yil ham o‘tmagan. Argentina va England muxlislari o‘rtasida taranglik portlab ketishidan xavotirda edi. “Malikalari”ni o‘sha olov ichiga yuborishni istamasdi.

Onam esa bir zum ham o‘ylanmadi. Bu – World Cup. Hayotda bir marta tushadigan imkon. Qizi bunday voqeani o‘tkazib yuborishiga yo‘l qo‘ymaydi.

Shahar bo‘ylab sayohat – bayramga o‘xshagan kun

Stadion tomon yo‘lga chiqqanimiz zahoti hayajon boshlanib ketdi. Shaharni kesib o‘tar ekanmiz, mashina oynalaridan bayroqlar hilpirar, svetoforlarda notanish odamlar bir-biriga shiorlar baqirardi.

Men ham qo‘shildim, albatta. “Viva México!” deb baralla qichqirardim, garchi bizning terma jamoamiz allaqachon musobaqadan chiqib ketgan bo‘lsa ham. Menga futbolning o‘zi emas, o‘sha lahzaning bir bo‘lagi bo‘lish muhim edi.

O‘yin emas, ziyofatga ketayotgandek tayyorlandim. Kiyinishim dabdabali, bo‘yanishim ortiqcha. Boshimda esa bir tasavvur: stadion chiroyli, begona mamlakatlardan kelgan muxlislar bilan to‘la bo‘ladi, degan romantik tasvir. Maydonga tushadigan afsonaviy futbolchilar haqida o‘ylamagan hamman.

Onam bir qarab qo‘ydi, qoshini ko‘tardi, lekin hech narsa demadi. Kun shunchaki quvonch bilan boshlangandi.

Azteca ichidagi dunyo

Aztecaga kirgan zahoti hammasi o‘zgardi. Miqyos. Shovqin. Ranglar. Go‘yo butun dunyo shu yerga yig‘ilgandek.

Atrofimizda har xil mamlakatlardan kelgan muxlislar – qo‘shiq aytaydi, kuladi, turli liboslarda, yuzlari rang-barang bo‘yoqlarga belangan. O‘yindan ko‘ra, shu ommaning ichida bo‘lish, shu energiyani his qilish menga qiziqroq edi.

Uchrashuv boshlanganda ham diqqatim maydonda emasdi. Men “la ola” – Meksika to‘lqiniga berilib ketdim. Tribunalar birin-ketin o‘rnidan turib, to‘lqin bo‘lib aylanganda, o‘yin maydoni chetda qolib ketgandek tuyulardi. Futbol men uchun hanuz ikkinchi planda edi.

Keyin birdan hamma o‘rnidan turdi.

Avval quvonch. So‘ngra – chalkashlik. Bahslar. Turli tomondan ko‘tarilgan baqiriqlar. Ovozlar to‘lqini.

O‘sha lahza keyingi qariyb qirq yil davomida tinmay tilga olinadigan hodisaga aylanadi, deb kim o‘ylabdi?

“Xudo qo‘li” – ko‘z oldimda tug‘ilgan bahs

To‘p England jarima maydoni ustida havoda uchib borardi. Argentina yulduzi Diego Maradona sakrab chiqdi, to‘pni musht bilan qaytarishga oshiqayotgan darvozabon Peter Shilton bilan havodagi kurashga kirishdi. To‘p esa Maradonadan qaytib, chiziqdan o‘tdi.

Bizga u boshi bilan urgan goldek tuyuldi. Ana shu paytdan boshlab, men uchun hammasi o‘zgardi. Birdan futbolning o‘zi muhim bo‘lib qoldi.

Atrofdagilar darhol savol bera boshladi: bu haqiqiy golmi? To‘p bosh bilan darvozaga kiritildimi yoki… qo‘l bilan surib yuborildimi? England sektori tomondan keskin norozilik qichqiriqlari eshitilardi.

Yonimdagi odamga qarab, biroz hayron bo‘lib so‘radim: “Porque tanto alboroto?” – “Nima bo‘ldi o‘zi?” U Maradona to‘pni qo‘li bilan darvozaga urganini, hakam esa buni ko‘rmagani va golni hisobga olganini aytdi.

Hayratda edim. O‘sha paytda ko‘rganimiz sport tarixidagi eng ko‘p tortishilgan lahzalardan biriga aylanadi, degan fikr xayolimga ham kelmagan.

Keyinchalik butun dunyo bu epizodni bitta ibora bilan yod oldi – “Hand of God”. Bu atamani ham o‘zi, Diego Maradona, sovg‘a qilgan: gol “biroz boshi, biroz Xudo qo‘li bilan” urilgani haqida aytgan mashhur gapi bilan.

Ammo o‘sha kuni tribunadagi bahslar shunchalik qizib ketdiki, atigi to‘rt daqiqa o‘tib, Maradona yana gol urganda, deyarli uni o‘tkazib yuborishimiz mumkin edi.

Ikkinchi gol – butun stadion jim bo‘lgan on

Oradan yillar o‘tdi. O‘sha kuni Aztecada o‘tirgan minglab odamlar orasida o‘zimni eslar ekanman, ko‘z oldimga eng avval “Xudo qo‘li” kelmaydi. Meni larzaga solgan – ikkinchi gol.

Birinchi gol paytida portlagan stadion, bu safar g‘alati jimib qoldi. Maradona to‘p bilan oldinga qarab chopayotganida, hamma go‘yo nafasini ichiga yutdi.

U o‘z maydonining yarmidan boshlab, ikki ingliz futbolchisidan pirueta bilan qochib ketdi. Keyin oldinga qarab siljiy boshladi, bir tomondan ikkinchi tomonga “tikib”, to‘siqlardan o‘tib, jarima maydoniga kirib bordi. Oxiri – zarba. “Boom”. To‘p to‘rda.

Stadion portlab ketdi.

O‘sha lahzada ichimdan bitta fikr o‘tdi: “Shuning uchun odamlar futbolni sevadi. Mana endi tushundim”.

Atrofga qaradim. Birinchi gol paytidagi bo‘linish yo‘q edi. Bu safar hamma nishonlayotgandek ko‘rindi. Hatto yon-atrofdagi ba’zi ingliz muxlislari ham bu mo‘’jizaviy yugurishga qarshi tura olmadi, yuzlarida majburiy bo‘lsa-da, hurmat ifodasi bor edi.

Uchrashuv 2:1, Argentina foydasiga yakunlangach, onam bilan stadiondan chiqib, mashinamiz tomon yo‘l oldik.

Azteca – futbol maydonidan ko‘ra ko‘proq narsa

O‘sha paytda xotiramda eng ko‘p qolgan narsa – hisob yoki gollar emas, Aztecaning o‘zi edi. Bu ulkan, ramziy joy, devorlari orasida Meksikaning butun bir bo‘lagi yashayotgandek tuyulardi. U shunchaki stadion emasdi, balki umumiy xotiramizning bir qismi edi.

1985-yilgi zilzila aks-sadosi hali hamon ongimda jonli edi. Butun Mexico City vayronaga aylangan haftalar, havo chang va yo‘qotish hidiga to‘lib ketgan, shahar go‘yo nafasini ichiga yutib yashagandi. Men bilardim: Azteca o‘sha paytda boshpana bo‘lib xizmat qilgan, hamma narsasidan ayrilgan oilalar shu yerda panoh topgan, umid topgan.

O‘sha maydonda o‘tirish – chuqur, hatto biroz tantanali hissiyot edi. Devorlarida og‘riq xotirasi bo‘lsa-da, tashqarida u quvonch va hayotga to‘lib-toshgan maskanga aylangan.

Onam bilan birga yurib, ko‘chadagi sotuvchilardan tacos, chilli va limonga botirilgan mevalar yeb ketar ekanmiz, o‘zimizni nihoyatda faxrli his qilardik. Meksikalik bo‘lganimizdan faxrlanardik.

Sombrero, yorqin ranglar – stereotip bo‘lsin, bo‘lmasin, hammasini hazil, mag‘rurlik va qarshilik bilan quchoqlab olgan edik. Mehmonlarni issiq qarshi oladigan, kulgi va saxovat bilan kutib oladigan xalq ekanimizni dunyoga ko‘rsatardik.

World Cup ramzi – sombreroli chilli qalampir ham o‘sha ruhni aynan ifodalayotgandek edi: dadil, sho‘x, va hech kimniki emas, faqat bizniki bo‘lgan obraz.

Yillar o‘tib anglangan mo‘’jiza

Oradan ko‘p vaqt o‘tib, men bir narsani tushundim: o‘sha kuni sehrli lahzaga guvoh bo‘lganman. Futbolning o‘zi hech qachon men uchun telbalarcha qiziqarli bo‘lib qolmadi, hatto o‘sha o‘yindan keyin ham. Lekin o‘sha bir necha daqiqa – Maradona sakragan, bahslar avj olgan, keyin esa butun maydon bo‘ylab chopib, tarixdagi eng buyuk gollardan birini urgani – hayotimdan hech chiqmaydi.

Ha, birinchi gol bahsli edi. O‘sha kuni tribunada yonimda o‘tirganlar ham, Englandda, butun dunyoda yillar davomida shu haqida bahslashdi, g‘azablandi.

Keyin men Argentina’da yashab, ishladim. “Hand of God” u yerda oddiy ibora emas, deyarli milliy hazinaga aylangan mavzu edi. Do‘stlarim ingliz hamkasblarimni ko‘rganida, imkon tug‘ilishi bilan shu golni eslatmasdan qolmasdi.

Azteca o‘sha kuni faqat chorak finalni ko‘rmadi. U inson xotirasining eng tirik, eng bahsli, eng go‘zal sahnalaridan biriga mezbonlik qildi. Va men – futbolni deyarli bilmagan 17 yoshli qiz – o‘sha sahnaning ichida edim.