Tennisda ayol murabbiylar kamligi: sabablar va o'zgarishlar

Tennisda eng ko‘zga tashlanadigan joylardan biri – murabbiylar qutisi. Har ochkodan keyin o‘yinchi nigohi shu tomonga uchadi. Telekamera ham tez-tez o‘sha tarafga buriladi, sharhlovchilar esa o‘tirganlarning har bir ishorasidan ma’no izlashi odatga aylangan.

Ammo diqqat bilan qarasangiz – tur musobaqalarida ham, yaqin ikki haftada Wimbledon tribunalarida ham – bir narsani ko‘rasiz: o‘sha qutida o‘tirganlarning aksariyati erkaklar.

Ayol murabbiylar, hatto ayollar tennisining eng yuqori qatlamida ham, hanuz kamyob. Yakka bahsda kuchli 50 talikdan atigi to‘rt nafar o‘yinchining bosh murabbiyi ayol.

Shunga qaramay, aynan shunday kam sonli murabbiylardan biri bu yil French Open kubogini ko‘tardi: sobiq Wimbledon chempioni Conchita Martinez 19 yoshli Mirra Andreeva’ni ilk “Grand Slam” unvoniga yetakladi.

Raqamlar asta-sekin o‘smoqda, bir nechta ayol murabbiylar tennis cho‘qqisida o‘z o‘rnini mustahkamlab bormoqda. Savol esa o‘tkir: o‘zini gender tengligi bilan faxrlaydigan sport turida nega hanuz to‘laqonli ayol murabbiylar shunchalik kam? Va bu bo‘shliqni to‘ldirish uchun nimalar qilinmoqda?

Mauresmo zarbasi va eski stereotiplar

2014-yil Andy Murray sobiq birinchi raqam Amelie Mauresmo’ni murabbiy sifatida yollaganida, qaror atrofida ko‘tarilgan seksistik to‘lqin Murray’ning o‘zini ham hayratda qoldirgandi. Bu hamon tennis tarixidagi eng yorqin misollardan biri: ayol murabbiy erkaklar tennisining eng yuqori darajasida ishlagan kam sonli holatlardan.

Lekin muammo faqat ATP darajasida emas. 2017-yilda WTA Tour’da ro‘yxatdan o‘tgan murabbiylarning atigi 6 foizi ayollar edi. 2026-yilga kelib bu ko‘rsatkich uch baravardan ko‘proqqa o‘sdi – 19 foiz. O‘sish bor, lekin tafovut hanuz keskin.

Murray Mauresmo’ni tanlaganida yuzaga chiqqan qarashlar hanuz yo‘qolganicha yo‘q. Oilaviy majburiyatlar, tinimsiz taqvim, doimiy safar – bularning barchasi yuqori darajadagi murabbiylikni ko‘plab ayollar uchun deyarli imkonsiz kasbga aylantiradi.

Dunyo reytingida 13-o‘rindagi, French Open yarim finalchisi Marta Kostyuk’ning murabbiyi Sandra Zaniewska “manzara o‘zgarayapti”, deydi. U bu to‘siqlarni juda yaqin masofadan ko‘rgan.

“Ko‘p ayollar o‘ynashni tugatgach, oila qurish, kamroq sayohat qilish haqida o‘ylaydi,” – deydi sobiq tennischi Zaniewska. “Agar farzandlarim bo‘lganida, men ham sayohat qilmagan bo‘lardim.”

Uningcha, shuning uchun ham murabbiylikda ayol va erkaklar nisbatini 50–50 ko‘rinishda tasavvur qilish qiyin. Biroq bo‘sh joy bor, maydon asta-sekin ayollar uchun ochilmoqda.

Zarba sherigi – yashirin to‘siq

Yana bir omil bor: hitting partner, ya’ni zarba mashq sherigi. Bu rolni deyarli har doim erkaklar bajaradi.

Eng yirik yulduzlar safarda ham murabbiy, ham zarba sherigi bilan yurishi mumkin. Ammo reytingda pastroq turgan ko‘plab o‘yinchilar har turnirga ikki kishini olib yurishga qurbi yetmaydi. Tanlov qilishga majbur bo‘lishadi – va ko‘pincha murabbiy ham, zarba sherigi ham bo‘la oladigan odamni izlashadi.

Savol tug‘iladi: ayollar ayollar bilan raqobat qiladigan sportda nega aynan erkak hitting partner deyarli “majburiy”dek qabul qilinadi? Gap faqat kuch va top-spin haqida emas, ko‘rinadi. Bu yerda o‘ziga ishonch, maydondagi qiyofa ham bor.

“Ba’zan kulamiz: erkak hitting partnerlar keladi-da, egosi shunchalik katta bo‘ladiki – hammasini bilaman, deb o‘ylashadi,” – deydi 34 yoshli Zaniewska. “Top-100 yoki top-50 darajasida hammasi ruhiy o‘yin, o‘zingga ishonish, ishonchni namoyish eta olish bilan bog‘liq. Agar o‘yinchi sizning o‘zingizga va unga bo‘lgan ishonchingizni sezmasa, buni juda tez payqaydi.”

Conchita Martinez aynan shu o‘ziga ishonchni Mirra Andreeva’ga o‘tkaza oldi.

“U meni hammadan ko‘ra yaxshiroq tushunadi,” – degandi Andreeva Roland Garrosdagi g‘alabasidan 12 oy oldin. “U bularning barchasini boshidan o‘tkazgan. U ham ayol. Turda juda ko‘p o‘yin o‘tkazgan, juda tajribali. U Grand Slam chempioni.”

Ishtiyoq, lekin boshqacha ifoda

Zaniewska fikricha, ayol murabbiylar ko‘pincha adolatsiz baholanadi – ular o‘ziga ishonchni boshqacha tarzda namoyon qilgani uchun.

“Bu ayollar ko‘proq ishonchsiz degani emas,” – deydi u. “Biz ko‘proq o‘ylaymiz, ko‘proq narsadan xabardormiz. Kimlargadir maslahat berishdan oldin hammasini oxirigacha tushunib olishga intilamiz. Tashqaridan qaraganda bu ba’zan ishonchsizlikdek ko‘rinishi mumkin.”

Ko‘rinmas to‘siqlardan biri ham shu: ko‘zga tashlanadigan ayol murabbiylar kamligi sababli, ko‘plab o‘yinchilar uchun bunday yo‘l umuman “mavjud variant” sifatida ko‘rinmaydi.

“Tenischilar erkak murabbiyga shunchalik o‘rganib qolishganki, ayol murabbiyni variant sifatida ko‘rmaydi ham,” – deydi Zaniewska. “Agar doim ma’lum bir tipdagi murabbiy, ma’lum xarakter bilan ishlagan bo‘lsangiz, shu yo‘ldan davom etaverasiz. Boshqacha bo‘lishi mumkinligi xayolingizga ham kelmaydi.”

Bugungi kunda Andreeva va Kostyuk bilan bir qatorda Anna Kalinskaya hamda Caty McNally – kuchli 50 talikda bosh murabbiyi ayol bo‘lgan yagona o‘yinchilar. Shuningdek, 2024-yilgi Wimbledon finalchisi Jasmine Paolini, sobiq French Open chempioni Jelena Ostapenko va fransiyalik Diane Parry murabbiylar shtabida ayollarni saqlab turibdi, ammo ular bosh murabbiy emas.

O‘yinchilar hamkasb ayollarni murabbiy sifatida kam ko‘rayotgani fonida, tennis cho‘qqisiga chiqishni orzu qiladigan ayol mutaxassislar uchun imkoniyatlar juda tor qolmoqda.

“Ko‘rmasangiz – bo‘la olmaysiz”

Tennis afsonasi Billie Jean King ko‘p yillardan beri bir fikrni takrorlaydi: “Ko‘rmasangiz, bo‘la olmaysiz.” Britaniyalik murabbiy Fran Jones ham aynan shuni his qilgan. U o‘zini uzoq vaqt “U-14 murabbiyi” sifatida qafasga tushib qolganini aytadi – yuqoriroq darajadagi imkoniyatlar borligidan ham bexabar bo‘lgan.

“Turda ko‘p ayol murabbiylarni ko‘rmaysiz,” – deydi u. “Mening o‘yin darajamdagi erkaklar turda murabbiy sifatida ko‘p. Xuddi shu darajadagi ayollar esa – deyarli yo‘q. Bunday holat faqat juda taniqli sobiq professional bo‘lsangizgina uchraydi. Agar dunyoning eng yaxshi ayol o‘yinchilari ham o‘sha maydonda muvaffaqiyat qozonayotganini ko‘rmasangiz, nega o‘zingiz ham o‘sha yerga qadam qo‘yishga urinishingiz kerak?”

WTA aynan shu bo‘shliqni to‘ldirish uchun Coach Inclusion Programme dasturini ishga tushirdi – maqsad aniq: ayol murabbiylar uchun aniqroq yo‘l chizib berish, ularni yuqori darajaga olib chiqadigan ko‘prik yaratish.

Milliy federatsiyalar bilan hamkorlikda tashkil etilgan dastur murabbiylarni rivojlantiradi, ularni kerakli aloqalar va o‘ziga ishonch bilan ta’minlaydi.

2021-yilda loyiha start olganida WTA reytingida kuchli 200 talik singl o‘yinchilar bilan ishlayotgan akkreditatsiyalangan ayol murabbiylar atigi to‘rt nafar edi. Bu yil Indian Wells turnirida esa 187 nafar murabbiydan 34 nafari ayol bo‘ldi – 18,2 foiz.

“Murabbiylikni boshlaganingizda, odatda mahalliy klubdagi yoshlar bilan ishlaysiz. Keyin o‘sha dunyoda ‘tiqilib’ qolish oson, o‘zingizni yuqoriga itarishga harakat qilmay qo‘yasiz,” – deydi dastur kontentini boshqarayotgan Jaslyn Hewitt-Shehadie.

Loyihani yaqinda tamomlagan Lauren English esa bu dastur unga “pog‘onalar”ni ko‘rsatib berganini, katta imkoniyatlarga intilish uchun “jasorat” berganini aytadi.

Yakuniy maqsad – teng start

Polshalik 34 yoshli Zaniewska bugun tennisning eng yuqori qatlamida ishlayotgan murabbiy sifatida boshqacha nuqtai nazarga ega.

“Ba’zi ayol o‘yinchilar erkak murabbiy bilan yaxshiroq til topishadi, boshqalari esa ayol murabbiy bilan,” – deydi u. “Ayol murabbiylar albatta ayol o‘yinchilar uchun yaxshiroq bo‘ladi, deb aytishni xohlamayman. Oxir-oqibat hammasi shaxsiyat mosligiga borib taqaladi.”

Gap “ayol murabbiy erkakdan ustun” degan isbotda emas. Gap – ularning ham xuddi shunday lavozimlar uchun kurashish, xuddi shunday cho‘qqilarga chiqish imkoniga ega bo‘lishida.

Tennis kortidagi murabbiylar qutisi endi shunchaki texnik ko‘rsatmalar beriladigan joy emas. U sportning o‘zi singari o‘zgarayotgan, eski stereotiplar bilan olishayotgan maydon. Savol shunda: kelgusi yillarda o‘yinchilar ochko oralab qutiga qaraganda, u yerdan ko‘proq ayol yuzlarni ko‘radimi – yoki bugungi nomutanosiblik yana bir avlodga cho‘ziladimi?