Shotlandlar va jahon chempionati: futbol bayrami
Skotlandiyaliklar haqida videolarni soatlab tomosha qilish mumkin. Kilt kiygancha, Boston ko‘chalarida bagpipe chalib yurishadi. Stadionda esa Tartan Army 36 yildan keyingi ilk jahon chempionati g‘alabasiga – Haiti ustidan zafariga – jamoasini haydab kiradi.
Keyin ular beysbol o‘yiniga yo‘l oldi. Qo‘shiq aytib, tizzagacha qizil paypoq kiygancha, Boston Red Sox uy uchrashuvini ham go‘yo jahon chempionati sahnasiga aylantirib yuborishdi – va turnirning eng yorqin lahzalaridan biriga. Tribunada o‘tirib, biz yevropaliklarga biroz tushunarsiz bo‘lib ko‘rinadigan bu sportning qoidalarini tinglashdi, o‘rgandilar.
Bir mahalliy muxlisning ko‘zlari yoshlanib, shotlandlarga hayotidagi “eng zo‘r vaqt” uchun minnatdorchilik bildirayotganini ko‘rsatgan lavha tarqaldi. Endi esa navbat Miami shahriga. Shotlandlar “bosqini”ni shu yer kutyapti. Norveglar, gollandlar ham qayerga borsa, shunga o‘xshash taassurot qoldiradi. “United by football” – bu shiorni aynan muxlislar maydondan tashqarida ham hayotga tatbiq etyapti.
Shotlandlar va Germaniya o‘rtasidagi ko‘prik
Euro 2024 turnir direktori sifatida men ham shotlandlar bilan o‘zimcha tanish bo‘ldim. Ular nemislarning ko‘nglini chaqmoqdek tez zabt etdi. Ikkala tomonda ham qadrlanadigan do‘stliklar paydo bo‘ldi. Buni o‘z uy klubim – FT Gern misolida ham ko‘raman. Qizim hanuzgacha bir shotland muxlisi bergan nishonni esdalik sifatida asrab yuribdi.
Yirik sport musobaqalarining maqsadi haqida mendan so‘rashsa, yillar davomida avvalambor 2006 yilgi jahon chempionatini eslardim. U paytga qadar javobim aniq edi: bu mening futbolchilik faoliyatimdagi eng muhim voqea, chunki o‘sha payt yurtim uchun o‘ynash nimani anglatishini his qildim, mamlakatimiz esa dunyoga o‘zini ochiq, yangi qiyofada ko‘rsatdi. Oradan vaqt o‘tib, shotlandlar bilan bo‘lgan uchrashuvlardan keyingina bitta haqiqatni chuqurroq angladim: bunday bayramlarda bosh rolni mezbonlar emas, mehmonlar ijro etadi.
Shunday paytda Skotlandiyaning bu safar ishtirok etayotgani naqadar omad ekani yanada ravshanlashadi. Avvalgi 32 jamoali formatda ular 1998 yildan beri mundialga chiqa olmagan edi. Turnirni 48 jamoagacha kengaytirishga qarshi bo‘lganlar uchun bu o‘ziyoq kuchli dalil emasmi?
Kengaygan mundial va qo‘rqayotgan Yevropa
Yangi format keskin tanqid ostida qolgan. Oxirgi bor Aleksander Ceferin sifat masalasini ko‘tardi, daraja tushyapti, dedi. 2022 yilgi yarim finalchi Marokash ham kirgan 13 ta yevropalik bo‘lmagan federatsiya esa ochiq xat bilan bunday qarashga norozilik bildirdi.
Uefa rahbarining bayonoti bir narsani ochiq ko‘rsatdi: bu tashkilotning manfaatlari dunyoning qolgan qismi bilan mos kelavermaydi. Yevropa boshqalarning tezlik bilan yetib kelayotganini sezdi va o‘z hukmronligi uchun xavotir ola boshladi. Fifa oldida esa boshqa vazifa turibdi: futbolni butun sayyorada rivojlantirish. Bunga faqat ishtirok orqali erishish mumkin. Sifatdagi tafovutlar – bu jarayonning ajralmas qismi, bunga ko‘z yumib bo‘lmaydi, ammo qabul qilishga to‘g‘ri keladi.
Jahon chempionatining ilk sakkizta final bosqichida atigi bitta afrikalik jamoa qatnashgan – 1934 yilda Misr. 1966 yilda esa dekolonizatsiya avjida bo‘lgan Afrika mamlakatlari Angliyadagi mundialni boykot qildi, chunki Fifa ularga to‘g‘ridan-to‘g‘ri yo‘llanma kafolatlamadi.
Bugun esa futbol dunyoning yarmidan ko‘p mamlakatlarida allaqachon birinchi raqamli sportga aylangan, shuhrati hamon o‘sishda davom etyapti. Bu jahon chempionati ham turli qit’alardan chiqqan qahramonlik hikoyalarini tug‘dirmoqda. DR Congo Cristiano Ronaldo boshchiligidagi Portugaliyaga qarshi durangni ilib ketdi. Debyutant Cape Verde amaldagi Yevropa chempioni Ispaniya va sobiq jahon chempioni Uruguay bilan ham hisobni teng ushlab qoldi. Markaziy Osiyodan ilk bor jamoa ishtirok etyapti. O‘sha lahzani eslang: O‘zbekistonga bosh murabbiylik qilayotgan Fabio Cannavaro – 2006 yilgi jahon chempioni va o‘sha yilning Fifa tomonidan e’tirof etilgan eng yaxshi futbolchisi – Kolumbiyaga qarshi gol urgan Abbosbek Fayzullaev bilan birga tenglashtiruvchi to‘pni nishonlayapti. Bu tasvirlar futbol tarixiga muhrlanib qoldi.
Musobaqaning dastlabki haftalarida Lionel Messi, Kylian Mbappé, Harry Kane va Erling Haaland kutilmagan qahramonlar bilan sahnani bo‘lishib turibdi. Tez orada spotlight yana faqat ularniki bo‘lishi mumkin. Yangi format – 32 jamoali pley-off bosqichi tufayli guruh bosqichi tobora kubok turnirining ilk davrasiga o‘xshab bormoqda. Hech bir an’anaparast bunday tizimni milliy kuboklardan olib tashlashni xohlamaydi, lekin jahon chempionatida ko‘pchilikka bu g‘alati tuyuladi.
Shunga qaramay, Fifa ko‘p narsani to‘g‘ri qilayotgani ham aniq. Ularni iqtisodiy o‘sishni haddan tashqari targ‘ib qilayotganlikda ayblashadi, aslida esa bu zarurat. Har bir kichik qishloq klubi ham bitta sport tadbiridan daromad topish kerakligini yaxshi biladi.
Tanqid qaerga qaratilishi kerak?
Norozilik boshqa yo‘nalishga burilishi lozim bo‘lgan masalalar ham bor. Masalan, chiptalar. Fifa haqiqiy talab hajmi haqida ochiq raqam bermayotgani, shuni bahona qilib tushumni maksimal darajaga chiqarayotgani bilan ayblanmoqda. Yana bir noxush taklif – jahon chempionatini har ikki yilda bir o‘tkazish g‘oyasi. Bunday turnir ta’sirli bo‘lishi uchun unga tayyorgarlik va undan keyingi davr ham kerak. Har ikki yilda bir o‘tkaziladigan mundial bu jarayonni yemiradi.
Yana bir og‘riqli nuqta – kattalashgan Club World Cup. Allaqachon to‘lib-toshgan taqvim yanada siqildi. Bir necha haftaga cho‘ziladigan qo‘shimcha turnir, ba’zan haddan tashqari issiq iqlim, sayohatlar – futbolchilarning yelkasiga tushadigan yukni yanada og‘irlashtirdi. Professional o‘yinchilar yana qancha musobaqa va uchrashuvga bardosh bera oladi?
Eng xavotirli tomoni – Gianni Infantino kabi shaxslarning Donald Trump singari kuchli siyosiy figuralar bilan yaqin aloqalari. Jahon chempionati tobora ko‘proq sotuvga qo‘yilgan mahsulotga o‘xshab bormoqda. Bu esa futbolning ishonchliligini yemiradi. Muxlislar o‘zini noqulay his qilyapti, Fifa bilan turnirning o‘zini bir-biridan ajratib ko‘rish tobora mushkul bo‘lib boryapti.
Futbol qoidalarga asoslangan va hamma uchun tushunarli o‘yin. Bir oy davomida jahon chempionati darajasidagi e’tiborni jamlay oladigan boshqa tadbir yo‘q. Shuning uchun ham bu o‘yin insoniyat qanday yashashni, birga yashashni qanday tasavvur qilishini “muzokara qilish” uchun ideal vosita. Lekin futbolni boshqa, ancha shubhali maqsadlari bo‘lgan kuchlar ham o‘z yo‘liga tortyapti.
Kuchli Yevropa, kuchli Uefa – va ochiq eshiklar
Bunga qarshi turish uchun kuchli Yevropa va kuchli Uefa zarur. Ceferinning Euro 2028 uchun past narxli chiptalar va’da qilgani – to‘g‘ri qadam. U turar joy va sayohat xarajatlarini ham imkon qadar arzon ushlab turmoqchi. Futbol bir guruh badavlatlar uchun zaxira maydoniga aylanmasligi kerak.
Eng muhimi esa – ruh. 2006 yilgi jahon chempionatining shiori “Die Welt zu Gast bei Freunden” edi – “Dunyo do‘stlarida mehmon”. Men o‘sha kayfiyatni Janubiy Afrika va Braziliyada, futbolchi sifatida ishtirok etgan qolgan ikki mundialimda ham his qildim.
Kelajakdagi har bir katta turnir shuni qayta tiklay oladimi – mehmonlar o‘zini chindan ham mehmon, mezbonlar esa chinakam do‘stdek tutadigan bayramga aylana oladimi? Savol ochiq. Javob esa maydonda ham, tribunada ham beriladi.
